Trong vụ án hành chính, bạn có thể nhờ người khác tham gia theo hai tư cách khác nhau: người đại diện theo uỷ quyền, thay bạn thực hiện quyền và nghĩa vụ tố tụng trong phạm vi được uỷ quyền; và người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, như luật sư, đứng cạnh bạn để tư vấn, thu thập chứng cứ và tranh luận. Một người có thể vừa được uỷ quyền vừa là người bảo vệ nếu đáp ứng điều kiện, nhưng hai tư cách có giấy tờ và quyền hạn riêng.
Bài này giải thích khi nào nên dùng tư cách nào, ai không được nhận uỷ quyền, văn bản uỷ quyền cần ghi những gì để toà chấp nhận, và những tình huống hay vướng như người ở nước ngoài, doanh nghiệp cử nhân viên ra toà, hay người bị kiện là cơ quan nhà nước uỷ quyền cho cấp phó.
Hai tư cách: so sánh nhanh
Bảng dưới so sánh hai tư cách để bạn chọn đúng. Trong thực tế, nhiều người kết hợp: uỷ quyền cho người thân lo thủ tục, đồng thời mời luật sư làm người bảo vệ.
| Điểm so sánh | Người đại diện theo uỷ quyền | Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp |
|---|---|---|
| Vai trò | Thay bạn thực hiện quyền, nghĩa vụ tố tụng trong phạm vi uỷ quyền | Hỗ trợ bạn về pháp lý: tư vấn, thu thập chứng cứ, tranh luận |
| Ai có thể làm | Người có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, không thuộc trường hợp bị cấm | Luật sư, trợ giúp viên pháp lý, và người khác đáp ứng điều kiện luật định |
| Giấy tờ | Văn bản uỷ quyền, thường phải công chứng hoặc chứng thực | Thủ tục đăng ký người bảo vệ với toà theo quy định |
| Bạn có phải có mặt không | Không bắt buộc với những việc đã uỷ quyền | Bạn vẫn là đương sự, có mặt khi toà triệu tập |
| Ký văn bản tố tụng thay bạn | Có, trong phạm vi uỷ quyền | Không, trừ khi đồng thời được uỷ quyền |
Điểm cần nhớ: người bảo vệ không thay bạn quyết định. Muốn một người thay bạn ký, rút đơn, thay đổi yêu cầu hay đối thoại, người đó phải có văn bản uỷ quyền ghi rõ các việc đó.
Ai không được nhận uỷ quyền trong vụ án hành chính
Người có quyền lợi đối lập. Người đang là đương sự trong cùng vụ án với quyền lợi đối lập với bạn, hoặc đang đại diện cho bên có quyền lợi đối lập, không được làm đại diện cho bạn.
Cán bộ, công chức một số ngành. Theo nguyên tắc chung của tố tụng, cán bộ, công chức trong ngành toà án, kiểm sát, công an thường không được làm người đại diện trong vụ án, trừ trường hợp tham gia với tư cách đại diện cho chính cơ quan mình hoặc là người đại diện theo pháp luật. Đối chiếu quy định cụ thể trước khi uỷ quyền.
Người chưa đủ năng lực hành vi. Người chưa thành niên, người bị mất hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự không thể nhận uỷ quyền tham gia tố tụng.
Người đại diện cho nhiều đương sự. Một người có thể đại diện cho nhiều người khởi kiện cùng một quyết định nếu quyền lợi của họ không đối lập nhau, ví dụ các thành viên trong cùng một hộ. Khi quyền lợi giữa những người được đại diện bắt đầu khác nhau, chẳng hạn chia phần bồi thường, nên tách người đại diện để tránh xung đột.
Uỷ quyền cho nhiều người cùng một việc. Có thể uỷ quyền cho hơn một người, nhưng nên phân rõ phạm vi để tránh hai người đưa ra ý kiến trái nhau trước toà. Toà sẽ ghi nhận theo văn bản uỷ quyền.
Văn bản uỷ quyền: cần ghi những gì
Văn bản uỷ quyền tham gia tố tụng hành chính cần ghi đầy đủ thông tin của bên uỷ quyền và bên được uỷ quyền: họ tên, ngày sinh, số định danh cá nhân, nơi cư trú. Tiếp theo là vụ việc được uỷ quyền: khởi kiện quyết định hành chính số nào, ngày nào, của cơ quan nào, hoặc vụ án hành chính đã được toà nào thụ lý. Ghi càng cụ thể, toà càng ít phải hỏi lại.
Phần quan trọng nhất là phạm vi uỷ quyền. Hãy liệt kê các việc người được uỷ quyền được làm: ký và nộp đơn khởi kiện, nộp tài liệu chứng cứ, nộp tạm ứng án phí, tham gia phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và đối thoại, tham gia phiên toà, thay đổi, bổ sung hay rút yêu cầu khởi kiện, kháng cáo, nhận bản án. Những việc có hệ quả lớn như rút đơn hay đối thoại thành nên được cân nhắc kỹ trước khi giao.
Thời hạn uỷ quyền nên ghi theo vụ việc, ví dụ "cho đến khi vụ án được giải quyết xong bằng bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật", thay vì một mốc ngày cố định có thể hết trước khi vụ án kết thúc. Văn bản uỷ quyền thường phải được công chứng hoặc chứng thực; một số toà cho phép lập uỷ quyền tại toà trước sự chứng kiến của thẩm phán, nên hỏi trước nơi bạn nộp.
Doanh nghiệp và cơ quan nhà nước: uỷ quyền có gì khác
Doanh nghiệp khởi kiện thông qua người đại diện theo pháp luật, thường là giám đốc hoặc tổng giám đốc theo điều lệ. Người này có thể uỷ quyền cho nhân viên pháp chế hay một người khác tham gia tố tụng. Văn bản uỷ quyền của doanh nghiệp do người đại diện theo pháp luật ký, đóng dấu nếu doanh nghiệp sử dụng con dấu, kèm bản sao giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp để toà đối chiếu thẩm quyền ký.
Phía người bị kiện là cơ quan nhà nước hoặc người có thẩm quyền, luật cho phép người đứng đầu uỷ quyền cho cấp phó tham gia tố tụng. Ví dụ giả định: Chủ tịch Uỷ ban nhân dân xã bị kiện có thể uỷ quyền cho một Phó Chủ tịch tham gia đối thoại và phiên toà. Người được uỷ quyền phải có văn bản uỷ quyền và nhân danh người bị kiện; quyết định của họ trong phạm vi uỷ quyền ràng buộc người bị kiện.
Với người khởi kiện, biết điều này giúp bạn không bất ngờ khi tại phiên đối thoại người ngồi đối diện không phải người đã ký quyết định. Nếu cần, bạn có thể đề nghị toà kiểm tra phạm vi uỷ quyền của họ, nhất là khi họ đưa ra đề xuất giải quyết.
Người bảo vệ quyền lợi: luật sư, trợ giúp viên pháp lý và người khác
Luật sư là người bảo vệ quyền lợi phổ biến nhất. Ngoài luật sư, trợ giúp viên pháp lý hoặc luật sư thực hiện trợ giúp pháp lý có thể bảo vệ quyền lợi cho người thuộc diện được trợ giúp pháp lý miễn phí. Luật cũng cho phép một số người khác làm người bảo vệ nếu đáp ứng các điều kiện như có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, không có án tích hoặc đã được xoá án tích, và không thuộc các trường hợp bị cấm; điều kiện cụ thể cần đối chiếu Luật Tố tụng hành chính hiện hành.
Người bảo vệ phải làm thủ tục đăng ký với toà, xuất trình giấy tờ theo quy định, ví dụ thẻ luật sư và giấy yêu cầu của khách hàng, hoặc văn bản cử của tổ chức trợ giúp pháp lý. Sau khi toà ghi nhận, người bảo vệ được tham gia từ giai đoạn sớm, được tiếp cận hồ sơ, đề nghị thu thập chứng cứ và tranh luận tại phiên toà.
Việc có người bảo vệ không thay đổi nghĩa vụ của bạn với toà: bạn vẫn phải có mặt khi được triệu tập nếu không uỷ quyền cho người khác, vẫn phải cung cấp tài liệu. Người bảo vệ giúp bạn làm những việc đó đúng và hiệu quả hơn.
Thay đổi hoặc chấm dứt uỷ quyền giữa chừng
Vụ án hành chính có thể kéo dài nhiều tháng. Trong thời gian đó, bạn có thể muốn đổi người đại diện, thu hẹp phạm vi uỷ quyền, hoặc tự mình tham gia trở lại. Việc này làm được, nhưng phải thông báo cho toà bằng văn bản, kèm văn bản chấm dứt hoặc sửa đổi uỷ quyền. Chừng nào toà chưa nhận được thông báo, những việc người đại diện cũ làm trong phạm vi uỷ quyền vẫn có thể có giá trị.
Nếu chấm dứt vì bất đồng với người đại diện, hãy làm sớm và rõ ràng, tránh để đến sát phiên đối thoại hay phiên toà. Người đại diện mới cần thời gian đọc hồ sơ; toà có thể không hoãn phiên chỉ vì bạn vừa đổi người.
Người được uỷ quyền cũng có thể từ chối tiếp tục. Khi đó họ cần báo cho bạn và cho toà. Bạn nên yêu cầu họ bàn giao lại toàn bộ tài liệu, biên bản, văn bản toà đã gửi, và ghi chú những thời hạn đang chạy, để không có thời hạn nào bị lỡ trong lúc chuyển giao.
Chọn người hỗ trợ: cân nhắc gì trước khi ký
Người thân có thể là người được uỷ quyền tốt cho những việc thủ tục như nộp đơn, nhận văn bản, có mặt ở phiên họp khi bạn bận. Nhưng với vụ việc có tranh luận pháp lý phức tạp, giá trị lớn hoặc nhiều người liên quan, người bảo vệ có chuyên môn giúp bạn tránh những sai lầm khó sửa, như đồng ý một phương án đối thoại bất lợi hay bỏ sót một yêu cầu.
Trước khi ký văn bản uỷ quyền, hãy đọc lại phạm vi một lần nữa và tự hỏi: mình có muốn người này được rút đơn thay mình không, được đồng ý đối thoại thay mình không. Nếu câu trả lời là không, hãy bỏ hai việc đó khỏi phạm vi uỷ quyền và giữ lại cho chính mình quyết định.
Hãy cảnh giác với những người tự giới thiệu "lo trọn gói" vụ kiện, thu tiền trước và hứa chắc thắng. Không ai có thể hứa kết quả một vụ án. Nếu cần tìm hiểu trước về vụ việc của mình và loại hỗ trợ phù hợp, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, rồi quyết định có cần mời luật sư tham gia trực tiếp hay không.
Câu hỏi thường gặp
Người thân có được thay mình đi toà trong vụ án hành chính không?
Được, nếu người thân có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, không thuộc trường hợp bị cấm và có văn bản uỷ quyền hợp lệ. Người đó chỉ được làm những việc ghi trong phạm vi uỷ quyền, nên văn bản cần liệt kê cụ thể các việc được giao.
Văn bản uỷ quyền có bắt buộc công chứng không?
Thường văn bản uỷ quyền tham gia tố tụng phải được công chứng hoặc chứng thực. Một số trường hợp có thể lập uỷ quyền tại toà trước sự chứng kiến của thẩm phán. Hỏi toà nơi bạn nộp đơn để biết cách làm được chấp nhận, tránh bị yêu cầu bổ sung.
Luật sư có tự động được ký giấy tờ thay mình không?
Không. Với tư cách người bảo vệ quyền lợi, luật sư tư vấn, thu thập chứng cứ, tranh luận nhưng không ký văn bản tố tụng thay bạn. Muốn luật sư ký thay, bạn phải lập thêm văn bản uỷ quyền cho luật sư với phạm vi cụ thể.
Người ở nước ngoài uỷ quyền khởi kiện thế nào?
Có thể lập văn bản uỷ quyền tại cơ quan đại diện Việt Nam ở nước sở tại, hoặc lập theo pháp luật nước đó rồi hợp pháp hoá lãnh sự theo quy định, trừ trường hợp được miễn. Gửi bản gốc về cho người được uỷ quyền để nộp toà.
Cơ quan bị kiện cử Phó Chủ tịch ra toà có đúng không?
Luật cho phép người bị kiện là người đứng đầu cơ quan uỷ quyền cho cấp phó tham gia tố tụng. Người được uỷ quyền phải có văn bản uỷ quyền và nhân danh người bị kiện. Bạn có thể đề nghị toà kiểm tra phạm vi uỷ quyền nếu thấy cần.
Có được trợ giúp pháp lý miễn phí khi kiện hành chính không?
Người thuộc diện được trợ giúp pháp lý theo luật, như người thuộc hộ nghèo, người có công và một số nhóm khác, có thể được trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước cử người bảo vệ miễn phí. Liên hệ trung tâm ở tỉnh, thành phố nơi bạn ở để được xác định diện.