Từ ngày 1/7/2025, toà án nhân dân được tổ chức lại thành ba cấp chính: Toà án nhân dân tối cao, toà án nhân dân cấp tỉnh và toà án nhân dân khu vực; toà án cấp huyện cũ không còn, toà án cấp cao cũng kết thúc hoạt động. Vụ án hành chính sơ thẩm được giao cho toà khu vực và toà cấp tỉnh theo phân định của Luật Tố tụng hành chính đã sửa đổi năm 2025 để khớp với mô hình mới.
Với người khởi kiện, câu hỏi thực tế chỉ có một: nộp đơn vào toà nào để khỏi bị chuyển qua chuyển lại. Bài này giải thích hai lớp thẩm quyền cần xét, là theo cấp toà và theo lãnh thổ, cách áp dụng cho những tình huống hay gặp, và cách hỏi cho chắc trước khi nộp. Vì phân định chi tiết giữa hai cấp toà vừa thay đổi, bài nêu nguyên lý và hướng kiểm tra, không thay cho việc đối chiếu văn bản hiện hành.
Hệ thống toà án sau cải cách: điều gì đã thay đổi
Trước đây, vụ án hành chính sơ thẩm được chia giữa toà án nhân dân cấp huyện cũ và toà án nhân dân cấp tỉnh, còn phúc thẩm các bản án của toà cấp tỉnh do toà án nhân dân cấp cao giải quyết. Khi chính quyền địa phương chuyển sang hai cấp và số tỉnh, thành giảm còn 34, hệ thống toà án cũng được sắp xếp lại theo hướng gọn đầu mối.
Toà án nhân dân khu vực được lập trên cơ sở các toà cấp huyện cũ, mỗi toà phụ trách một khu vực gồm nhiều xã, phường. Toà án nhân dân cấp tỉnh tiếp tục tồn tại ở 34 tỉnh, thành phố, đảm nhận cả xét xử sơ thẩm một số loại việc và phúc thẩm bản án của toà khu vực. Toà án nhân dân tối cao giữ vai trò giám đốc thẩm, tái thẩm và hướng dẫn áp dụng pháp luật thống nhất.
Một vụ án hành chính vì vậy có thể bắt đầu ở toà khu vực hoặc toà cấp tỉnh, tuỳ đối tượng bị kiện, và nếu có kháng cáo thì lên cấp toà phía trên. Tên gọi cụ thể của từng toà khu vực, địa bàn mỗi toà phụ trách được công bố theo nghị quyết về thành lập và phạm vi thẩm quyền theo lãnh thổ; bạn có thể tra cứu trên trang của ngành toà án hoặc hỏi tại trụ sở toà cấp tỉnh.
Lớp thứ nhất: thẩm quyền theo cấp toà
Nguyên lý chung. Luật phân định vụ việc nào thuộc toà khu vực, vụ việc nào thuộc toà cấp tỉnh chủ yếu dựa trên việc ai là người bị kiện, tức cơ quan ở cấp nào ban hành quyết định hoặc thực hiện hành vi. Cơ quan ở cấp càng cao, khả năng vụ việc thuộc toà cấp cao hơn càng lớn.
Toà án nhân dân khu vực. Theo hướng cải cách, toà khu vực là nơi giải quyết sơ thẩm phổ biến nhất, gần dân nhất. Những quyết định, hành vi của cơ quan cấp xã và nhiều cơ quan khác ở địa phương thường được khởi kiện tại đây. Danh sách cụ thể cần đối chiếu điều khoản thẩm quyền của luật sửa đổi.
Toà án nhân dân cấp tỉnh. Một số khiếu kiện, nhất là đối với quyết định, hành vi của các cơ quan trung ương hoặc cơ quan cấp tỉnh, có thể thuộc thẩm quyền sơ thẩm của toà cấp tỉnh. Toà cấp tỉnh cũng có thể lấy lên giải quyết vụ việc thuộc thẩm quyền toà khu vực trong một số trường hợp luật cho phép.
Khi không chắc. Ghi "toà án có thẩm quyền" kèm tên toà bạn cho là đúng, và hỏi bộ phận nhận đơn. Toà nhận được đơn không thuộc thẩm quyền của mình sẽ chuyển cho toà có thẩm quyền, nên bạn không mất quyền khởi kiện chỉ vì nộp nhầm, nhưng sẽ mất thời gian.
Lớp thứ hai: thẩm quyền theo lãnh thổ
Sau khi biết cấp toà, cần xác định toà ở địa phương nào. Nguyên tắc lâu nay của tố tụng hành chính là gắn với nơi cơ quan bị kiện có trụ sở, khi người bị kiện là cơ quan của địa phương. Ví dụ giả định: một quyết định của Chủ tịch Uỷ ban nhân dân một phường ở Thành phố Hồ Chí Minh thì toà có thẩm quyền là toà ở Thành phố Hồ Chí Minh phụ trách địa bàn có phường đó.
Với quyết định, hành vi của các cơ quan trung ương như bộ, cơ quan ngang bộ, luật lâu nay cho phép người khởi kiện nộp đơn tại toà nơi mình cư trú, làm việc hoặc có trụ sở, để người dân không phải đến tận nơi cơ quan trung ương đặt trụ sở. Phân định cấp toà cụ thể cho loại việc này sau cải cách cần đối chiếu luật sửa đổi.
Có những trường hợp đặc thù như quyết định kỷ luật buộc thôi việc, khiếu kiện của người đang ở nước ngoài, hay quyết định liên quan đến bất động sản ở một địa phương khác nơi cơ quan có trụ sở. Những trường hợp này có quy định riêng, nên hỏi toà hoặc người làm nghề trước khi nộp.
Bảng tự xác định nơi nộp đơn
Bảng dưới là trình tự câu hỏi giúp bạn tự xác định toà. Cột cuối nêu cách kiểm tra, vì nội dung chi tiết của thẩm quyền theo cấp sau năm 2025 cần đối chiếu văn bản hiện hành.
| Câu hỏi | Bạn tìm thông tin ở đâu | Cách kiểm tra cho chắc |
|---|---|---|
| Người bị kiện là cơ quan, chức danh nào | Dòng thẩm quyền và chữ ký trên quyết định | Xem bài xác định người bị kiện trong danh mục này |
| Cơ quan đó thuộc cấp nào: trung ương, tỉnh hay xã | Tên cơ quan, nơi ban hành ghi trên văn bản | Tra cơ cấu tổ chức trên cổng thông tin của tỉnh, thành phố |
| Loại việc đó thuộc toà khu vực hay toà cấp tỉnh | Điều khoản thẩm quyền trong Luật Tố tụng hành chính đã sửa đổi | Hỏi bộ phận nhận đơn của toà cấp tỉnh |
| Toà ở địa phương nào | Nơi cơ quan bị kiện có trụ sở, hoặc nơi bạn cư trú với cơ quan trung ương | Tra danh sách toà khu vực và địa bàn phụ trách |
| Có quy định riêng cho loại việc của bạn không | Kỷ luật buộc thôi việc, người ở nước ngoài, bất động sản ở nơi khác | Hỏi toà hoặc luật sư trước khi nộp |
Sau khi đi hết năm câu hỏi, ghi tên toà cụ thể lên đơn. Nếu vẫn còn chỗ chưa rõ, nộp tại toà bạn cho là đúng nhất và hỏi ngay khi nộp; nhân viên nhận đơn thường cho biết toà có thụ lý hay sẽ chuyển.
Tỉnh đã sáp nhập: quyết định của cơ quan tỉnh cũ kiện ở đâu
Việc giảm từ 63 tỉnh, thành phố trước đây xuống 34 đơn vị cấp tỉnh làm phát sinh một tình huống mới: quyết định do một sở hay Uỷ ban nhân dân của tỉnh cũ ban hành, nay tỉnh đó đã hợp nhất vào một tỉnh khác. Trụ sở cơ quan kế thừa có thể đặt ở thành phố khác với nơi cơ quan cũ từng đóng.
Nguyên tắc vẫn là xác định cơ quan kế thừa thẩm quyền, rồi xác định toà theo nơi cơ quan đó có trụ sở hoặc theo quy định riêng của loại việc. Ví dụ giả định: một quyết định thu hồi giấy phép do sở của một tỉnh cũ ban hành đầu năm 2025; sau sáp nhập, chức năng đó do sở tương ứng của tỉnh mới đảm nhận. Đơn khởi kiện ghi người bị kiện là cơ quan kế thừa, kèm thông tin về cơ quan đã ban hành ban đầu.
Trường hợp này không hiếm, và bộ phận nhận đơn của toà cấp tỉnh mới đã quen giải đáp. Điều bạn cần chuẩn bị là bản sao quyết định cũ, cùng bất kỳ văn bản nào cơ quan mới đã gửi cho bạn sau sáp nhập, vì văn bản đó cho biết cơ quan nào đang quản lý hồ sơ của bạn.
Vụ việc dở dang từ trước 7/2025 và khi toà chuyển đơn
Những vụ án hành chính đã thụ lý tại toà án cấp huyện cũ trước ngày 1/7/2025 được chuyển sang toà án khu vực tương ứng tiếp tục giải quyết theo quy định chuyển tiếp. Người đang có vụ việc dở dang nên theo dõi thông báo của toà về việc chuyển hồ sơ, cập nhật địa chỉ toà mới và tên thẩm phán phụ trách, tránh gửi văn bản đến trụ sở cũ.
Khi đơn được nộp vào toà không có thẩm quyền, toà sẽ chuyển đơn và tài liệu kèm theo cho toà có thẩm quyền, đồng thời thông báo cho người khởi kiện. Trong tố tụng, việc chuyển đơn thường không làm thay đổi ngày khởi kiện đã xác định ban đầu, nên thời hiệu không bị ảnh hưởng vì lý do nộp nhầm; tuy vậy bạn nên đối chiếu thông báo chuyển đơn và hỏi lại nếu thấy ngày ghi trên đó khác với ngày bạn nộp.
Nếu hai toà cùng cho rằng mình không có thẩm quyền, hoặc cùng cho rằng mình có thẩm quyền, luật có cơ chế để toà cấp trên giải quyết tranh chấp về thẩm quyền. Người khởi kiện không phải tự đi giải quyết chuyện này, chỉ cần theo dõi thông báo.
Mấy lưu ý thực tế khi đến toà hỏi
Mang theo bản sao quyết định bị kiện và giấy tờ tuỳ thân. Câu hỏi nên ngắn gọn: "quyết định này của cơ quan này, bị kiện ở toà nào". Nhân viên nhận đơn nhìn văn bản sẽ trả lời nhanh hơn nhiều so với nghe kể lại. Ghi lại tên toà, địa chỉ, giờ nhận đơn và cách nộp trực tuyến nếu có.
Đừng dựa vào thông tin trên mạng xã hội hoặc các bài viết cũ trước năm 2025 về thẩm quyền toà án cấp huyện. Nhiều bài vẫn còn nguyên nội dung cũ và dễ làm bạn nộp sai. Thông tin chính thức nhất là văn bản pháp luật hiện hành, thông báo của chính toà án, và câu trả lời của bộ phận nhận đơn.
Với vụ việc có nhiều người bị kiện ở các cấp khác nhau, ví dụ quyết định ban đầu của cơ quan cấp xã và quyết định giải quyết khiếu nại của cơ quan cấp tỉnh, thẩm quyền có thể thuộc toà cao hơn trong hai cấp. Trường hợp này càng nên hỏi kỹ trước khi nộp.
Câu hỏi thường gặp
Toà án nhân dân huyện cũ còn nhận đơn kiện hành chính không?
Không. Từ ngày 1/7/2025, toà án cấp huyện cũ không còn; thay vào đó là toà án nhân dân khu vực, mỗi toà phụ trách nhiều xã, phường. Bạn tra danh sách toà khu vực và địa bàn phụ trách để biết nơi nộp đơn.
Nộp nhầm toà có bị mất thời hiệu không?
Thông thường không. Toà không có thẩm quyền sẽ chuyển đơn cho toà có thẩm quyền và ngày khởi kiện vẫn được xác định theo lần nộp ban đầu. Dù vậy, nộp đúng ngay từ đầu giúp vụ việc được thụ lý nhanh hơn, nên vẫn cần hỏi trước.
Kiện quyết định của một bộ thì phải ra Hà Nội nộp đơn không?
Theo nguyên tắc lâu nay của tố tụng hành chính, người khởi kiện quyết định của cơ quan trung ương được nộp đơn tại toà nơi mình cư trú, làm việc hoặc có trụ sở. Cấp toà cụ thể sau cải cách năm 2025 cần đối chiếu luật sửa đổi hoặc hỏi toà cấp tỉnh.
Vụ án đang giải quyết ở toà huyện cũ bây giờ đi đâu?
Hồ sơ được chuyển sang toà án nhân dân khu vực tương ứng để tiếp tục giải quyết theo quy định chuyển tiếp. Bạn nên theo dõi thông báo của toà, cập nhật địa chỉ và thẩm phán phụ trách, và gửi văn bản tới toà mới thay vì trụ sở cũ.
Toà án cấp cao còn xử phúc thẩm vụ án hành chính không?
Toà án nhân dân cấp cao đã kết thúc hoạt động khi hệ thống toà án được tổ chức lại từ giữa năm 2025. Phúc thẩm bản án hành chính nay thuộc cấp toà phía trên toà đã xử sơ thẩm theo mô hình mới; chi tiết nằm ở các bài về kháng cáo.
Làm sao biết toà khu vực nào phụ trách xã của mình?
Tra trên trang thông tin của ngành toà án hoặc của toà án cấp tỉnh nơi bạn ở, nơi công bố danh sách toà khu vực và địa bàn phụ trách. Cách nhanh nhất là gọi hoặc đến bộ phận nhận đơn của toà cấp tỉnh và hỏi theo tên xã, phường.