Tạm ứng án phí là khoản tiền người khởi kiện nộp trước để toà thụ lý vụ án hành chính; sau khi có bản án, bên phải chịu án phí được xác định theo kết quả xét xử, và nếu bạn thắng thì khoản tạm ứng được trả lại. Một số nhóm người được miễn hoặc giảm theo nghị quyết của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội về án phí, lệ phí toà án, nhưng phải có đơn đề nghị kèm giấy tờ chứng minh.
Bài này giải thích nguyên tắc tạm ứng án phí trong vụ án hành chính: khi nào nộp, nộp ở đâu, ai được miễn, ai chịu án phí cuối cùng, và hậu quả nếu không nộp đúng hạn. Bài không ghi mức án phí bằng số, vì mức tiền có thể được điều chỉnh; bạn xem số tiền cụ thể trong thông báo của toà và đối chiếu văn bản hiện hành.
Tạm ứng án phí là gì và vì sao phải nộp
Án phí là khoản tiền nộp vào ngân sách nhà nước để bù một phần chi phí xét xử. Vì lúc khởi kiện chưa biết ai thắng ai thua, luật yêu cầu người khởi kiện nộp trước một khoản tạm ứng. Khi bản án có hiệu lực, toà xác định ai phải chịu án phí; tạm ứng của bạn được trừ vào án phí phải chịu, hoặc được trả lại nếu bạn không phải chịu.
Trong vụ án hành chính, án phí sơ thẩm đối với yêu cầu hành chính thông thường là án phí không có giá ngạch, tức một mức cố định không phụ thuộc vào giá trị tranh chấp. Nếu bạn có kèm yêu cầu bồi thường thiệt hại, phần bồi thường có thể phát sinh án phí có giá ngạch, tính theo giá trị yêu cầu. Đó là lý do tạm ứng án phí của hai vụ án hành chính có thể khác nhau khá nhiều.
Việc nộp tạm ứng gắn chặt với việc thụ lý: toà chỉ vào sổ thụ lý vụ án khi nhận được biên lai nộp tạm ứng, trừ trường hợp bạn được miễn hoặc không phải nộp. Nói cách khác, chưa nộp tạm ứng thì vụ án chưa bắt đầu, dù đơn đã nằm ở toà.
Trình tự nộp tạm ứng án phí
Sau khi thẩm phán xem xét đơn và thấy đủ điều kiện thụ lý, các bước tiếp theo thường như sau:
- Toà gửi thông báo nộp tạm ứng án phí, ghi số tiền, nơi nộp và thời hạn nộp.
- Bạn mang thông báo đến cơ quan thi hành án dân sự được chỉ định trong thông báo để nộp tiền, hoặc nộp theo hình thức khác nếu thông báo cho phép.
- Cơ quan thi hành án dân sự cấp biên lai thu tạm ứng án phí. Kiểm tra họ tên, số tiền, nội dung ghi trên biên lai.
- Nộp biên lai, hoặc bản sao biên lai, cho toà trong thời hạn ghi trong thông báo.
- Toà thụ lý vụ án kể từ ngày nhận biên lai và thông báo việc thụ lý cho các bên.
Giữ bản chính biên lai cẩn thận. Đây là căn cứ để được trả lại tiền nếu bạn thắng kiện, hoặc để trừ vào án phí phải chịu sau này. Mất biên lai không làm mất quyền lợi nhưng làm thủ tục nhận lại tiền rắc rối hơn nhiều.
Ai được miễn hoặc giảm án phí
Nguyên tắc. Nghị quyết của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội về án phí, lệ phí toà án quy định các trường hợp không phải nộp, được miễn và được giảm án phí. Danh sách này có thể được điều chỉnh, nên luôn đối chiếu bản hiện hành trước khi làm đơn.
Những nhóm thường được nhắc tới. Theo quy định lâu nay, các nhóm được miễn thường gồm người thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo, người cao tuổi, người khuyết tật, người có công với cách mạng, đồng bào dân tộc thiểu số ở vùng có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn, cùng một số trường hợp khác. Bạn cần đối chiếu điều kiện cụ thể của từng nhóm.
Giảm án phí. Người gặp sự kiện bất khả kháng dẫn đến không đủ tài sản để nộp có thể được xem xét giảm một phần, kèm xác nhận phù hợp.
Thủ tục. Muốn được miễn, giảm, bạn làm đơn đề nghị gửi toà, thường nộp cùng đơn khởi kiện, kèm giấy tờ chứng minh như giấy chứng nhận hộ nghèo, giấy xác nhận khuyết tật, giấy tờ chứng minh là người có công. Toà xem xét và thông báo kết quả; nếu được miễn, bạn không phải nộp tạm ứng.
Ai chịu án phí cuối cùng
Sau khi có bản án, toà quyết định ai phải chịu án phí. Bảng dưới tóm tắt nguyên tắc chung; tình huống cụ thể có thể có quy định riêng.
| Kết quả | Ai chịu án phí sơ thẩm | Khoản tạm ứng của người khởi kiện |
|---|---|---|
| Yêu cầu của người khởi kiện được chấp nhận | Người bị kiện | Được trả lại |
| Yêu cầu không được chấp nhận | Người khởi kiện | Được trừ vào án phí phải chịu |
| Chấp nhận một phần | Mỗi bên chịu theo phần tương ứng theo quy định | Trừ vào phần phải chịu, phần dư được trả lại |
| Có yêu cầu bồi thường kèm theo | Phần bồi thường tính riêng theo giá trị được chấp nhận hay bị bác | Tuỳ kết quả từng phần |
| Vụ án bị đình chỉ, ví dụ rút đơn, đối thoại thành | Có quy định riêng cho từng trường hợp đình chỉ | Có thể được trả lại toàn bộ hoặc một phần; hỏi toà |
Cơ quan nhà nước thua kiện cũng phải chịu án phí như mọi bên đương sự khác. Đây là điểm nhiều người không biết và thường hỏi.
Không nộp hoặc nộp chậm: hậu quả và cách xử lý
Nếu hết thời hạn ghi trong thông báo mà bạn không nộp biên lai tạm ứng án phí cho toà, và không có lý do chính đáng, toà sẽ trả lại đơn khởi kiện. Bạn vẫn có thể nộp lại đơn sau đó, nhưng lần nộp lại là một lần khởi kiện mới, ngày khởi kiện tính theo lần nộp này. Với người sát hạn thời hiệu, đây là rủi ro thật.
Nếu có lý do chính đáng khiến không nộp kịp, ví dụ đang ốm nằm viện, thiên tai làm gián đoạn đi lại, hãy gửi văn bản trình bày cho toà càng sớm càng tốt, kèm giấy tờ chứng minh. Toà có thể xem xét gia hạn hoặc chấp nhận việc nộp muộn vì trở ngại khách quan.
Một lỗi khác hay gặp là đã nộp tiền ở cơ quan thi hành án nhưng quên nộp biên lai cho toà. Toà không tự biết bạn đã nộp; việc thụ lý tính từ ngày toà nhận biên lai. Nộp tiền xong, hãy mang biên lai đến toà ngay trong ngày hoặc gửi bảo đảm, giữ giấy xác nhận.
Số tiền trong thông báo có vẻ không đúng thì làm gì
Thông báo nộp tạm ứng án phí ghi số tiền cụ thể do toà tính. Nếu bạn thấy con số khác với những gì mình tìm hiểu, trước hết hãy xem vụ việc của mình có kèm yêu cầu bồi thường không, vì phần đó có thể làm tạm ứng tăng lên đáng kể. Nhiều trường hợp "thấy cao" là do người khởi kiện quên rằng mình đã ghi một khoản bồi thường lớn trong đơn.
Nếu vẫn thấy chưa hợp lý, bạn có thể đến toà hỏi cách tính, đối chiếu với nghị quyết về án phí, lệ phí toà án hiện hành. Việc hỏi lại là bình thường. Trường hợp toà tính nhầm, toà sẽ điều chỉnh. Trường hợp bạn muốn giảm tạm ứng vì đã ghi yêu cầu bồi thường quá cao, có thể cân nhắc điều chỉnh yêu cầu cho sát thực tế trước khi nộp, trong phạm vi luật cho phép.
Đừng để việc thắc mắc số tiền làm trễ hạn nộp. Nếu đến sát hạn mà chưa được giải đáp, an toàn hơn là nộp theo thông báo rồi tiếp tục đề nghị xem xét lại; khoản chênh lệch, nếu có, sẽ được xử lý sau.
Khi kháng cáo: lại có tạm ứng án phí phúc thẩm
Nếu không đồng ý bản án sơ thẩm và kháng cáo, người kháng cáo thường phải nộp tạm ứng án phí phúc thẩm, trừ trường hợp được miễn hoặc không phải nộp. Đây là khoản riêng, khác với tạm ứng án phí sơ thẩm đã nộp trước đó. Toà sẽ thông báo số tiền và thời hạn nộp; không nộp đúng hạn mà không có lý do chính đáng thì kháng cáo có thể bị coi là từ bỏ.
Người đã được miễn án phí ở cấp sơ thẩm vì thuộc diện được miễn thường vẫn được xem xét miễn ở cấp phúc thẩm, nhưng nên làm lại đơn đề nghị kèm giấy tờ, không mặc định toà tự áp dụng. Thủ tục kháng cáo chi tiết được trình bày ở các bài về phúc thẩm; ở đây chỉ lưu ý để bạn tính trước khoản tiền này khi cân nhắc có theo vụ việc đến cùng hay không.
Những chi phí khác ngoài án phí
Ngoài án phí, một vụ án hành chính có thể phát sinh các chi phí tố tụng khác: chi phí xem xét, thẩm định tại chỗ, chi phí giám định, chi phí định giá tài sản, chi phí cho người làm chứng, người phiên dịch. Ai phải tạm ứng và ai chịu cuối cùng những khoản này được quy định riêng, thường theo nguyên tắc bên đề nghị tạm ứng trước, bên thua chịu sau.
Bạn nên hỏi toà về các khoản này ngay khi có đề nghị thẩm định hay giám định, để chuẩn bị tài chính. Với yêu cầu bồi thường, chi phí định giá thiệt hại có thể đáng kể; cân nhắc xem chứng cứ hiện có đã đủ để toà xác định thiệt hại hay chưa trước khi đề nghị thêm.
Chi phí thuê luật sư hay người bảo vệ quyền lợi là thoả thuận riêng giữa bạn và người đó, không phải án phí. Người thuộc diện được trợ giúp pháp lý có thể được trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước hỗ trợ miễn phí; hỏi trung tâm ở tỉnh, thành phố nơi bạn ở để biết mình có thuộc diện không.
Câu hỏi thường gặp
Tạm ứng án phí vụ án hành chính nộp ở đâu?
Thường nộp tại cơ quan thi hành án dân sự được ghi trong thông báo của toà. Sau khi nộp, bạn nhận biên lai và phải nộp biên lai hoặc bản sao cho toà trong thời hạn thông báo. Toà thụ lý vụ án kể từ ngày nhận biên lai.
Thắng kiện thì có được trả lại tiền tạm ứng án phí không?
Có. Nếu yêu cầu khởi kiện của bạn được chấp nhận, người bị kiện phải chịu án phí sơ thẩm và khoản tạm ứng của bạn được trả lại. Giữ bản chính biên lai để làm thủ tục nhận lại tại cơ quan thi hành án dân sự.
Người cao tuổi có phải nộp tạm ứng án phí không?
Theo quy định lâu nay, người cao tuổi thuộc nhóm có thể được miễn án phí. Bạn cần làm đơn đề nghị miễn kèm giấy tờ chứng minh độ tuổi, nộp cùng đơn khởi kiện, và đối chiếu điều kiện theo nghị quyết về án phí hiện hành.
Kèm yêu cầu bồi thường thì án phí có tăng không?
Có thể. Phần yêu cầu hành chính thường chịu án phí không có giá ngạch, còn phần bồi thường có thể chịu án phí theo giá trị yêu cầu. Vì vậy nên tính số tiền bồi thường sát thực tế, có căn cứ, tránh đưa con số quá cao.
Quên nộp biên lai cho toà thì sao?
Toà không tự biết bạn đã nộp tiền. Nếu hết hạn mà toà chưa nhận biên lai, đơn có thể bị trả lại. Ngay khi phát hiện, mang biên lai đến toà và trình bày; nếu đơn đã bị trả, cân nhắc khiếu nại hoặc nộp lại đơn nếu còn thời hiệu.
Rút đơn khởi kiện thì có lấy lại tạm ứng án phí không?
Tuỳ thời điểm rút đơn và quy định cho từng trường hợp đình chỉ, khoản tạm ứng có thể được trả lại toàn bộ hoặc một phần. Bạn nên hỏi toà trước khi rút đơn để biết rõ hệ quả về án phí cũng như về quyền khởi kiện lại.