Người khởi kiện vụ án hành chính có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại ngay trong vụ án đó; toà án giải quyết phần bồi thường theo pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, và nếu chưa đủ điều kiện chứng minh thì toà có thể tách yêu cầu bồi thường ra để giải quyết sau bằng một vụ án dân sự. Chọn gộp hay để riêng là quyết định chiến thuật cần cân nhắc từ lúc viết đơn khởi kiện.
Nhiều người chỉ nghĩ tới việc huỷ quyết định mà quên rằng trong thời gian quyết định trái luật có hiệu lực, họ đã mất thu nhập, mất cơ hội làm ăn, tốn chi phí. Phần dưới bàn về lợi và bất lợi của gộp yêu cầu, những thiệt hại thường được xem xét, cách dựng chứng cứ, và điều gì xảy ra với phần tiền sau khi bản án có hiệu lực.
Gộp yêu cầu bồi thường vào vụ án hành chính: được và mất
Được: một vụ, một hồ sơ. Toà xem xét cùng lúc tính hợp pháp của quyết định và hậu quả của nó. Bạn không phải chờ có văn bản xác định hành vi trái luật rồi mới làm thủ tục bồi thường riêng, vì chính bản án sẽ đóng vai trò đó.
Được: chứng cứ liền mạch. Những tài liệu chứng minh quyết định sai thường cũng là tài liệu cho thấy thiệt hại phát sinh từ đâu, khi nào. Thẩm phán đã nắm sự việc nên dễ đánh giá mối quan hệ nhân quả.
Mất: vụ án có thể kéo dài hơn. Phần bồi thường đòi hỏi chứng minh từng khoản; nếu bạn chưa chuẩn bị tốt, việc thu thập chứng cứ cho phần tiền có thể làm chậm cả vụ, hoặc khiến toà tách yêu cầu ra.
Mất: tập trung bị phân tán. Đối thoại, tranh tụng xoay quanh con số thiệt hại đôi khi làm lu mờ trọng tâm là quyết định đúng hay sai. Với vụ có trọng tâm pháp lý tinh tế, một số người chọn tập trung huỷ quyết định trước.
Lưu ý về chọn nơi giải quyết. Nguyên tắc chung là cùng một yêu cầu bồi thường chỉ được đưa tới một nơi giải quyết. Đã yêu cầu trong vụ án hành chính thì không đồng thời nộp yêu cầu tới cơ quan nhà nước để giải quyết theo thủ tục hành chính; muốn đổi đường phải theo quy định về rút yêu cầu.
Những khoản thiệt hại thường được xem xét
Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước liệt kê các loại thiệt hại được bồi thường. Bảng dưới mô tả ở mức nguyên lý, không nêu mức tiền; cách xác định cụ thể theo văn bản hiện hành:
| Loại thiệt hại | Ví dụ giả định | Chứng cứ thường cần |
|---|---|---|
| Tài sản bị xâm phạm | Hàng hoá bị tịch thu theo quyết định bị huỷ, nay hư hỏng | Biên bản tạm giữ, tịch thu, chứng từ mua, kết quả định giá |
| Thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm sút | Cơ sở kinh doanh bị đình chỉ trái luật nhiều tháng | Sổ sách, hoá đơn, tờ khai thuế của các kỳ trước và trong thời gian bị đình chỉ |
| Thiệt hại về vật chất do sức khoẻ bị xâm phạm | Ít gặp trong án hành chính thông thường; có thể có khi bị áp dụng biện pháp trái luật | Hồ sơ khám chữa bệnh, chứng từ chi phí |
| Tổn thất về tinh thần | Một số trường hợp luật quy định | Tuỳ trường hợp theo văn bản hiện hành |
| Chi phí hợp lý khác | Chi phí thuê luật sư, chi phí đi lại, chi phí lưu kho theo luật định | Hợp đồng, hoá đơn, chứng từ thanh toán |
Không phải mọi khoản bạn chịu đều được bồi thường. Khoản thiệt hại phải có thật, xác định được, và phát sinh từ chính hành vi trái luật. Thiệt hại do lỗi của chính người bị thiệt hại thì không được bồi thường ở phần tương ứng.
Dựng hồ sơ phần bồi thường
Phần này hay bị xem nhẹ vì người khởi kiện dồn sức vào việc chứng minh quyết định sai. Làm theo trình tự:
- Lập danh mục từng khoản thiệt hại, mỗi khoản một dòng: là gì, phát sinh từ ngày nào, vì sao do quyết định gây ra.
- Gắn mỗi khoản với chứng cứ cụ thể; khoản nào chưa có chứng cứ thì ghi rõ sẽ bổ sung gì.
- Với thu nhập bị mất, chuẩn bị số liệu các kỳ trước khi có quyết định để so sánh, thay vì chỉ ước lượng.
- Ghi yêu cầu bồi thường vào đơn khởi kiện, hoặc bổ sung trong thời hạn tố tụng cho phép, theo đúng hình thức.
- Chuẩn bị tinh thần cho việc toà có thể trưng cầu giám định, định giá; hỏi rõ chi phí tạm ứng nếu có.
- Tại phiên đối thoại, sẵn sàng trao đổi về phần bồi thường; đối thoại thành về phần này cũng là một kết quả.
Ví dụ giả định: một hộ kinh doanh ăn uống ở TP. Hồ Chí Minh bị đình chỉ hoạt động theo một quyết định mà toà sau đó huỷ. Để chứng minh thu nhập bị mất, hộ này nộp sổ sách, hoá đơn và tờ khai thuế của các tháng trước đó, cùng hợp đồng thuê mặt bằng vẫn phải trả trong thời gian đóng cửa. Lời khai "mỗi tháng lãi khoảng chừng ấy" không kèm giấy tờ thì rất khó được chấp nhận.
Khi toà tách yêu cầu bồi thường
Pháp luật tố tụng hành chính cho phép toà tách yêu cầu bồi thường để giải quyết sau bằng một vụ án dân sự khi chưa có điều kiện chứng minh. Điều này không có nghĩa bạn mất quyền đòi bồi thường. Phần huỷ quyết định vẫn được xét xử; phần tiền sẽ đi một đường khác.
Sau khi tách, bản án hành chính tuyên quyết định trái luật trở thành văn bản làm căn cứ cho yêu cầu bồi thường. Bạn cần theo dõi thời hạn và thủ tục để tiếp tục yêu cầu, theo hướng dẫn trong bản án và pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. Đừng để quá lâu chỉ vì nghĩ rằng phần tiền đã nằm trong hồ sơ toà; một khi đã tách ra, nó cần một bước khởi động mới.
Để giảm khả năng bị tách, chuẩn bị chứng cứ cho phần bồi thường ngay từ đầu. Nhưng cũng đừng cố níu bằng mọi giá: nếu vụ án hành chính có trọng tâm pháp lý rõ ràng mà phần thiệt hại còn đang phát sinh, đôi khi để phần tiền giải quyết sau lại giúp phần huỷ quyết định đi nhanh hơn.
Đối thoại về phần bồi thường
Trong tố tụng hành chính có phiên đối thoại giữa người khởi kiện và người bị kiện do toà tổ chức. Nhiều người chỉ coi đây là thủ tục, nhưng với phần bồi thường, đối thoại có thể là nơi giải quyết nhanh nhất. Cơ quan bị kiện, khi đã thấy quyết định của mình có điểm khó bảo vệ, đôi khi sẵn sàng sửa hoặc thay quyết định và trao đổi về khoản thiệt hại.
Chuẩn bị cho đối thoại bằng một bảng tóm tắt các khoản thiệt hại, mỗi khoản một dòng kèm chứng cứ, và xác định trước khoản nào bạn coi là cốt lõi, khoản nào có thể nhân nhượng. Đừng đưa ra con số không có căn cứ chỉ để "trả giá"; người đại diện cơ quan nhà nước cần căn cứ để có thể đồng ý, và con số phóng đại làm giảm uy tín cả bộ hồ sơ.
Nếu đối thoại thành, toà lập biên bản và ra quyết định theo quy định; nội dung đối thoại thành có giá trị thi hành. Nếu không thành, các thông tin trao đổi vẫn giúp bạn hiểu cơ quan đang phản bác điểm nào, để bổ sung chứng cứ trước phiên toà. Ghi chép kỹ những gì phía bên kia nói về từng khoản.
Phần bồi thường trong bản án được thi hành thế nào
Khi bản án hành chính có hiệu lực buộc bồi thường, phần tiền này được thi hành theo pháp luật về thi hành án dân sự và pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. Tiền bồi thường được chi từ ngân sách nhà nước qua cơ quan có trách nhiệm bồi thường, không phải từ túi riêng của cán bộ ký quyết định. Sau khi Nhà nước đã bồi thường, người thi hành công vụ có lỗi có thể phải hoàn trả cho ngân sách theo quy định; đó là quan hệ nội bộ giữa Nhà nước và cán bộ.
Người được bồi thường nên chủ động liên hệ cơ quan có trách nhiệm bồi thường để biết hồ sơ đề nghị chi trả, tài khoản nhận tiền, giấy tờ cần nộp. Nếu việc chi trả chậm, bạn có thể báo cơ quan thi hành án dân sự và cơ quan quản lý nhà nước về công tác bồi thường ở địa phương, thường là Sở Tư pháp, để được hướng dẫn và hỗ trợ.
Khi nào nên có luật sư cho phần bồi thường
Phần bồi thường là nơi chuyên môn tạo khác biệt rõ nhất: xác định khoản nào được tính, chứng minh mối quan hệ nhân quả, phản bác lập luận rằng thiệt hại do lỗi của chính bạn. Nếu thiệt hại lớn, liên quan nhiều kỳ kinh doanh, hoặc có nhiều cơ quan cùng tham gia ra quyết định, nên có luật sư từ lúc soạn đơn khởi kiện để quyết định gộp hay tách cho có lợi. Luật sư cũng giúp ước lượng chi phí giám định, định giá có thể phát sinh và cân nhắc nó với khoản thiệt hại bạn định yêu cầu, tránh trường hợp đòi một khoản nhỏ nhưng tốn kém chứng minh.
Nếu bạn chưa chắc hồ sơ của mình nên gộp yêu cầu bồi thường hay không, hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được đánh giá sơ bộ các khoản thiệt hại và chứng cứ còn thiếu trước khi nộp đơn. Người thuộc diện trợ giúp pháp lý miễn phí có thể liên hệ trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước tại tỉnh, thành phố nơi mình sống.
Câu hỏi thường gặp
Kiện huỷ quyết định hành chính có được đòi bồi thường luôn không?
Được. Người khởi kiện có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại ngay trong vụ án hành chính, và toà giải quyết theo pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. Yêu cầu nên ghi rõ từ đơn khởi kiện, kèm danh mục thiệt hại và chứng cứ.
Toà tách yêu cầu bồi thường ra thì có mất quyền đòi không?
Không mất. Toà tách để giải quyết sau bằng một vụ án dân sự khi chưa đủ điều kiện chứng minh. Bản án hành chính tuyên quyết định trái luật sẽ là căn cứ cho bạn tiếp tục yêu cầu; cần theo dõi thời hạn để không để lỡ.
Thiệt hại nào trong vụ án hành chính có thể được bồi thường?
Theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, có thể gồm tài sản bị xâm phạm, thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm sút, một số thiệt hại về sức khoẻ, tinh thần theo luật định và chi phí hợp lý khác. Mỗi khoản phải có thật và có chứng cứ.
Ai trả tiền bồi thường, cán bộ ký quyết định hay Nhà nước?
Nhà nước bồi thường bằng ngân sách qua cơ quan có trách nhiệm bồi thường. Người thi hành công vụ có lỗi có thể phải hoàn trả một phần cho ngân sách theo quy định, nhưng đó là việc giữa Nhà nước và cán bộ, không phải bạn đi đòi trực tiếp.
Đã yêu cầu bồi thường trong vụ án hành chính, có nộp thêm đơn cho cơ quan nhà nước được không?
Nguyên tắc là cùng một yêu cầu bồi thường chỉ đưa tới một nơi giải quyết. Đã yêu cầu toà giải quyết trong vụ án hành chính thì không đồng thời yêu cầu cơ quan nhà nước giải quyết; muốn chuyển phải theo quy định về rút yêu cầu.
Chi trả tiền bồi thường bị chậm thì báo ai?
Bạn liên hệ cơ quan có trách nhiệm bồi thường để biết tiến độ, đồng thời có thể báo cơ quan thi hành án dân sự và cơ quan quản lý nhà nước về công tác bồi thường ở địa phương, thường là Sở Tư pháp, để được hướng dẫn và đôn đốc.