Nhà nước chỉ bồi thường thiệt hại thực tế, xác định được và phát sinh trực tiếp từ hành vi trái pháp luật của người thi hành công vụ; mỗi khoản bạn yêu cầu phải thuộc một loại thiệt hại mà Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước công nhận và có chứng cứ đi kèm. Phần lớn yêu cầu bị cắt giảm không phải vì người dân đòi sai loại, mà vì thiếu chứng cứ cho con số.
Phần dưới đi qua từng nhóm thiệt hại hay gặp trong lĩnh vực quản lý hành chính, chứng cứ nào có sức nặng, những khoản thường bị loại và lý do. Bài không nêu mức tiền, vì cách tính cụ thể được quy định trong văn bản hướng dẫn và còn tuỳ thời điểm; điều bài muốn giúp là để bạn dựng được một bảng thiệt hại có thể bảo vệ được trước người xác minh.
Ba điều kiện mà mọi khoản phải qua
Trước khi liệt kê, hãy hỏi từng khoản ba câu. Thứ nhất, thiệt hại có thật không, tức là đã xảy ra chứ không phải dự đoán sẽ xảy ra. Thứ hai, có xác định được không, tức là có cách đo đếm bằng giấy tờ, định giá, đối chiếu. Thứ ba, có phát sinh từ hành vi trái luật không, tức là nếu không có quyết định hoặc hành vi đó thì thiệt hại đã không xảy ra.
Câu thứ ba hay bị xem nhẹ nhất. Ví dụ giả định: một xưởng rang cà phê ở Đắk Lắk bị đình chỉ trái luật đúng mùa thu hoạch; doanh thu giảm trong thời gian đó có quan hệ nhân quả rõ. Nhưng nếu cùng lúc giá nguyên liệu tăng mạnh trên toàn thị trường, phần lợi nhuận giảm vì giá nguyên liệu khó quy cho quyết định đình chỉ. Người xác minh sẽ tách bạch, và bạn nên tự tách trước.
Ba câu hỏi này cũng giúp bạn quyết định không đưa vào những khoản yếu. Một bảng thiệt hại gồm năm khoản chắc chắn thường được giải quyết nhanh hơn một bảng mười lăm khoản mà một nửa không chứng minh được, vì những khoản yếu làm người xác minh nghi ngờ cả những khoản mạnh.
Các nhóm thiệt hại và chứng cứ nên có
Tài sản bị xâm phạm. Tài sản bị tịch thu, tạm giữ, kê biên trái luật rồi mất, hư hỏng, giảm giá trị. Chứng cứ: biên bản tạm giữ, tịch thu ghi rõ tình trạng lúc giao; chứng từ mua; ảnh chụp có thời điểm; kết quả định giá khi nhận lại. Nếu tài sản còn và được trả lại nguyên trạng, thường chỉ còn thiệt hại do không được sử dụng trong thời gian bị giữ.
Thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm sút. Thu nhập từ kinh doanh, tiền lương, tiền công bị mất vì quyết định trái luật. Chứng cứ: hợp đồng lao động, bảng lương, xác nhận của nơi làm việc; sổ sách kế toán, hoá đơn, tờ khai thuế các kỳ trước và trong thời gian bị ảnh hưởng. Thu nhập không khai báo, không có chứng từ thì rất khó được công nhận.
Chi phí hợp lý phát sinh. Luật năm 2017 có tính đến một số chi phí như chi phí thuê luật sư, chi phí lưu kho, bảo quản, chi phí đi lại theo phạm vi luật định. Chứng cứ: hợp đồng dịch vụ pháp lý, hoá đơn, chứng từ thanh toán. Khoản chi phải hợp lý và gắn với việc khắc phục hậu quả hoặc đòi quyền lợi.
Thiệt hại do sức khoẻ bị xâm phạm. Ít gặp trong quản lý hành chính thông thường nhưng có thể phát sinh. Chứng cứ: hồ sơ khám, điều trị, chứng từ chi phí, giấy xác nhận nghỉ việc.
Tổn thất về tinh thần. Luật có quy định bồi thường tổn thất tinh thần trong những trường hợp nhất định, với cách xác định riêng. Hãy đối chiếu xem trường hợp của bạn có thuộc diện không trước khi đưa vào.
Khoản thường bị loại và lý do
Biết trước để khỏi mất công, hoặc để chuẩn bị chứng cứ tốt hơn nếu bạn tin khoản đó đứng được:
| Khoản yêu cầu | Lý do hay bị loại | Cách khắc phục nếu có |
|---|---|---|
| Lợi nhuận dự kiến từ hợp đồng chưa ký | Chưa phải thiệt hại thực tế, khó xác định | Nếu đã có hợp đồng ký và bị huỷ vì quyết định, nộp hợp đồng và văn bản huỷ |
| Thu nhập không có chứng từ | Không xác định được | Nộp sổ sách, sao kê tài khoản, xác nhận của đối tác |
| Thiệt hại do lỗi của chính người bị thiệt hại | Luật loại trừ phần thiệt hại do lỗi của người bị thiệt hại | Chứng minh lỗi hoàn toàn thuộc người thi hành công vụ, hoặc chấp nhận chia phần |
| Chi phí không gắn với việc đòi quyền lợi | Không có quan hệ với hành vi trái luật | Bỏ ra khỏi bảng |
| Thiệt hại phát sinh sau khi quyết định đã được huỷ mà bạn không khắc phục | Mối quan hệ nhân quả bị đứt | Chứng minh bạn đã cố khắc phục mà không được |
Luật cũng có nguyên tắc người bị thiệt hại phải hạn chế thiệt hại trong khả năng của mình. Ví dụ giả định: hàng hoá bị tạm giữ trái luật đã được trả lại, nhưng người nhận để thêm nhiều tuần mới bán trong khi giá giảm; phần giảm thêm đó khó được bồi thường.
Dựng bảng thiệt hại từng bước
Một bảng thiệt hại tốt là thứ người xác minh có thể kiểm lại từng dòng. Làm theo trình tự:
- Xác định khoảng thời gian bị ảnh hưởng: từ ngày quyết định trái luật có hiệu lực tới ngày quyền lợi được khôi phục.
- Liệt kê thiệt hại theo nhóm: tài sản, thu nhập, chi phí, sức khoẻ, tinh thần nếu thuộc diện.
- Với mỗi khoản, ghi cách tính bằng lời: lấy số liệu nào, nhân chia ra sao. Tránh chỉ đưa con số cuối cùng.
- Gắn mỗi khoản với chứng cứ đánh số; khoản nào cần định giá, giám định thì ghi đề nghị.
- Tự loại những khoản không qua được ba câu hỏi: có thật, xác định được, do hành vi trái luật.
- Tổng hợp thành một trang tóm tắt đặt ở đầu hồ sơ, phần chi tiết để phía sau.
Nếu bạn làm kinh doanh, nhờ người làm kế toán xem lại phần thu nhập bị mất; con số doanh thu và con số lợi nhuận rất khác nhau, và thiệt hại thường được xem xét trên cơ sở thu nhập thực tế chứ không phải doanh thu.
Xác minh thiệt hại diễn ra thế nào
Sau khi thụ lý, người giải quyết bồi thường sẽ xác minh từng khoản: đối chiếu chứng từ, có thể làm việc với nơi bạn làm việc, cơ quan thuế, ngân hàng nếu bạn đồng ý cung cấp thông tin, có thể đề nghị định giá tài sản hoặc giám định. Bạn có quyền được biết kết quả xác minh và trình bày ý kiến trước khi thương lượng.
Hãy sẵn sàng giải trình những điểm có vẻ bất thường trong số liệu, ví dụ một tháng doanh thu cao đột biến trước khi bị đình chỉ. Lời giải thích có tài liệu đi kèm, như hợp đồng mùa vụ, sẽ thuyết phục hơn nhiều so với việc chỉ khẳng định. Nếu người xác minh loại một khoản, đề nghị ghi rõ lý do vào biên bản để làm căn cứ khi thương lượng hoặc khởi kiện sau này.
Trường hợp cần định giá, giám định, hỏi rõ ai chọn tổ chức định giá, ai chịu chi phí theo quy định, và bạn có được tham gia hoặc có ý kiến về kết quả hay không. Biết trước những điều này giúp bạn không bất ngờ khi kết quả định giá thấp hơn mong đợi.
Giữ chứng cứ ngay từ lúc bị áp dụng quyết định
Phần lớn chứng cứ thiệt hại hình thành ngay trong thời gian quyết định trái luật đang được áp dụng, trước khi bạn biết mình sẽ thắng khiếu nại hay khởi kiện. Nếu đợi đến khi có văn bản làm căn cứ mới đi gom, nhiều thứ đã mất: hoá đơn bị thất lạc, đối tác không còn nhớ, hàng hoá đã hư mà không ai chụp lại.
Vì vậy, ngay khi bị áp dụng một quyết định bạn cho là sai, hãy tập một thói quen đơn giản. Khi giao tài sản, yêu cầu biên bản ghi rõ số lượng, tình trạng, và chụp ảnh có thời điểm. Khi phải đóng cửa, giữ lại sổ sách các kỳ trước và ghi chép mọi khoản chi vẫn phải trả như tiền thuê mặt bằng, lương nhân viên. Khi đối tác huỷ hợp đồng vì bạn không thực hiện được, xin văn bản huỷ có nêu lý do.
Những tài liệu này không chỉ phục vụ việc đòi bồi thường mà còn giúp chứng minh quyết định gây hậu quả thật, một yếu tố có ích cả trong khiếu nại lẫn khởi kiện. Lưu bản số và bản giấy ở hai nơi khác nhau; nhiều người đã mất cả bộ hồ sơ chỉ vì một lần chuyển nhà.
Khi nào nên nhờ người làm nghề
Với thiệt hại nhỏ, ít khoản, chứng từ rõ ràng, nhiều người tự lập bảng được. Khi thiệt hại liên quan tới hoạt động kinh doanh kéo dài, nhiều hợp đồng với đối tác, hoặc có tổn thất tinh thần cần đánh giá theo quy định riêng, nên có luật sư và người làm kế toán cùng xem. Họ giúp chọn cách tính có lợi mà vẫn bảo vệ được, và tránh đưa vào những khoản làm suy yếu cả bộ hồ sơ.
Người thuộc diện được trợ giúp pháp lý miễn phí có thể liên hệ trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước tại tỉnh, thành phố. Sở Tư pháp, với chức năng quản lý nhà nước về công tác bồi thường, cũng có thể hướng dẫn thủ tục. Dù ai giúp, phần chứng cứ vẫn là của bạn: không ai có thể dựng lại những giấy tờ mà bạn đã không giữ.
Câu hỏi thường gặp
Nhà nước bồi thường những loại thiệt hại nào?
Theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, gồm thiệt hại do tài sản bị xâm phạm, thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm sút, thiệt hại do sức khoẻ bị xâm phạm, tổn thất tinh thần trong trường hợp luật quy định và một số chi phí hợp lý khác. Mỗi khoản cần chứng cứ.
Chi phí thuê luật sư có được Nhà nước bồi thường không?
Luật năm 2017 có tính đến chi phí thuê luật sư trong phạm vi và mức luật định. Bạn cần nộp hợp đồng dịch vụ pháp lý, hoá đơn, chứng từ thanh toán, và khoản chi phải hợp lý, gắn với việc đòi quyền lợi bị xâm phạm.
Thu nhập không có hợp đồng, hoá đơn thì chứng minh thế nào?
Rất khó nhưng không phải không thể. Bạn có thể dùng sao kê tài khoản, sổ ghi chép thu chi, xác nhận của đối tác, khách hàng thường xuyên. Tuy vậy thu nhập không khai báo, không có chứng từ thường bị đánh giá thấp hoặc không được công nhận.
Lợi nhuận dự kiến bị mất có được bồi thường không?
Thường không, vì đó chưa phải thiệt hại thực tế. Nếu đã có hợp đồng ký kết và hợp đồng bị huỷ do quyết định trái luật, phần thiệt hại có chứng cứ từ việc huỷ hợp đồng có thể được xem xét theo quy định.
Thiệt hại có phần do lỗi của mình thì có được bồi thường không?
Phần thiệt hại do lỗi của chính người bị thiệt hại không được bồi thường. Nếu lỗi thuộc cả hai bên, thiệt hại có thể được xem xét theo mức độ lỗi. Người bị thiệt hại cũng có nghĩa vụ hạn chế thiệt hại trong khả năng của mình.
Không đồng ý kết quả xác minh thiệt hại thì làm gì?
Bạn trình bày ý kiến bằng văn bản kèm chứng cứ bổ sung, đề nghị ghi lý do loại từng khoản vào biên bản. Nếu sau thương lượng vẫn không đồng ý quyết định giải quyết bồi thường, bạn có quyền khởi kiện ra toà án theo quy định.