Người thuộc diện được trợ giúp pháp lý theo Luật Trợ giúp pháp lý 2017 có thể đề nghị Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước ở tỉnh, thành cử trợ giúp viên pháp lý hoặc luật sư tư vấn, tham gia tố tụng trong vụ án hành chính và vụ tranh chấp đất mà không phải trả thù lao. Nhóm được trợ giúp gồm người có công với cách mạng, người thuộc hộ nghèo, trẻ em, người dân tộc thiểu số ở vùng có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn, và một số nhóm có khó khăn về tài chính như người cao tuổi, người khuyết tật, thân nhân liệt sĩ.
Với khiếu kiện đất đai, đây là kênh nhiều gia đình nông thôn không biết tới, trong khi lại chính là nhóm dễ gặp cò khiếu kiện nhất. Bài này tập trung vào cách dùng trợ giúp pháp lý cho đúng việc: lúc nào nên đề nghị, trợ giúp viên làm được gì trong vụ kiện hành chính, giấy tờ chứng minh thuộc diện, và những điểm thường hiểu nhầm như "trợ giúp pháp lý là được miễn án phí".
Ai thuộc diện và giấy tờ thường dùng để chứng minh
Bảng dưới gom các nhóm hay gặp trong vụ việc đất đai, theo Luật Trợ giúp pháp lý 2017. Danh sách đầy đủ và điều kiện cụ thể cần đối chiếu văn bản hiện hành và hỏi trực tiếp Trung tâm trợ giúp pháp lý.
| Nhóm | Điều kiện chính | Giấy tờ thường dùng |
|---|---|---|
| Người có công với cách mạng | Thuộc diện người có công theo pháp luật ưu đãi người có công | Giấy tờ xác nhận người có công, quyết định hưởng chế độ |
| Người thuộc hộ nghèo | Có tên trong danh sách hộ nghèo | Giấy chứng nhận hoặc xác nhận hộ nghèo của UBND cấp xã |
| Người dân tộc thiểu số | Cư trú ở vùng có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn | Giấy tờ về dân tộc, nơi cư trú |
| Trẻ em | Dưới 16 tuổi, ví dụ là người thừa kế quyền sử dụng đất | Giấy khai sinh, giấy tờ về người đại diện |
| Người cao tuổi, người khuyết tật | Có khó khăn về tài chính theo quy định, như thuộc hộ cận nghèo hoặc hưởng trợ cấp xã hội hằng tháng | Giấy tờ về độ tuổi, xác nhận khuyết tật, xác nhận hộ cận nghèo hoặc quyết định trợ cấp |
| Thân nhân liệt sĩ | Cha mẹ, vợ chồng, con của liệt sĩ có khó khăn về tài chính | Giấy tờ về thân nhân liệt sĩ và về khó khăn tài chính |
Nếu bạn chưa có giấy tờ chứng minh, Trung tâm thường hướng dẫn cách bổ sung. Trong trường hợp cần gấp vì sắp hết thời hiệu, hãy nói rõ để được ưu tiên xem xét; đồng thời đừng chờ có kết quả trợ giúp mới nộp đơn khởi kiện.
Trợ giúp viên làm được gì trong vụ kiện hành chính và tranh chấp đất
Luật Trợ giúp pháp lý quy định ba hình thức: tham gia tố tụng, tư vấn pháp luật và đại diện ngoài tố tụng. Trong vụ án hành chính, trợ giúp viên pháp lý hoặc luật sư thực hiện trợ giúp có thể tham gia với tư cách người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bạn: đọc hồ sơ vụ án, đề nghị toà thu thập chứng cứ, tham dự phiên đối thoại, tranh luận tại phiên toà, giúp soạn kháng cáo nếu cần.
Ở giai đoạn trước toà, hình thức tư vấn giúp bạn hiểu quyết định đã nhận, chọn giữa khiếu nại và khởi kiện, tính thời hiệu, soạn đơn. Đại diện ngoài tố tụng có thể dùng khi bạn cần người thay mặt làm việc với cơ quan nhà nước trong phạm vi luật cho phép, ví dụ tham gia buổi làm việc về khiếu nại.
Với tranh chấp đất giữa các hộ, trợ giúp viên có thể tư vấn về hoà giải ở xã, chuẩn bị chứng cứ nguồn gốc đất, tham gia vụ án dân sự nếu tranh chấp được đưa ra toà. Một lưu ý: trợ giúp pháp lý thường không áp dụng cho vụ việc thuần tuý kinh doanh, thương mại; nếu đất của bạn gắn với hoạt động kinh doanh, hãy hỏi rõ phạm vi.
Đề nghị trợ giúp pháp lý từng bước
Trình tự dưới đây là cách làm phổ biến. Chi tiết thủ tục, mẫu đơn hiện hành có thể hỏi trực tiếp Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước thuộc Sở Tư pháp tỉnh, thành nơi bạn ở hoặc nơi có vụ việc.
- Xác định mình thuộc nhóm nào và gom giấy tờ chứng minh. Bản sao có chứng thực hoặc bản chụp kèm bản chính để đối chiếu.
- Gom giấy tờ về vụ việc: quyết định thu hồi, quyết định bồi thường, đơn khiếu nại đã gửi, văn bản trả lời, giấy tờ về đất.
- Viết đơn yêu cầu trợ giúp pháp lý, nêu ngắn gọn sự việc, yêu cầu cần hỗ trợ và tình trạng hiện tại, như đã khiếu nại chưa, đã nộp đơn ra toà chưa.
- Nộp tại Trung tâm, chi nhánh của Trung tâm, hoặc nơi tiếp nhận yêu cầu do Trung tâm bố trí; có thể gửi qua bưu chính. Hỏi về khả năng gửi trực tuyến nếu địa phương có.
- Nêu rõ mốc thời gian gấp, như ngày hết thời hiệu, ngày toà triệu tập, để được xem xét kịp.
- Khi được cử người thực hiện, ghi lại họ tên, cách liên hệ, phạm vi việc được giao; giữ bản sao mọi văn bản người đó soạn nhân danh bạn.
Những hiểu nhầm phổ biến
Trợ giúp pháp lý không đồng nghĩa với miễn án phí. Án phí là khoản nộp cho toà theo quy định về án phí, lệ phí toà án. Một số nhóm như người thuộc hộ nghèo, cận nghèo, người cao tuổi, người khuyết tật, người có công có thể được miễn án phí, nhưng phải làm đơn đề nghị miễn với toà kèm giấy tờ. Hai thủ tục tách biệt.
Được trợ giúp không có nghĩa là chắc thắng. Trợ giúp viên giúp bạn trình bày tốt nhất quyền lợi của mình theo luật, không quyết định kết quả. Nếu hồ sơ yếu, họ sẽ nói thẳng; đó là giá trị của một ý kiến độc lập.
Đang chờ trợ giúp không làm dừng thời hiệu. Thời hiệu khởi kiện vẫn chạy trong khi Trung tâm xem xét yêu cầu. Nếu sát hạn, bạn nên nộp đơn khởi kiện trước, rồi đề nghị trợ giúp tham gia sau.
Không thuộc diện vẫn còn kênh hỗ trợ khác. Trung tâm tư vấn pháp luật của các hội, đoàn thể, buổi tiếp công dân, bộ phận tiếp nhận đơn của toà có thể hướng dẫn thủ tục miễn phí. Họ không thay bạn tham gia tố tụng như trợ giúp viên, nhưng giúp bạn đi đúng đường.
Có thể đề nghị đổi người thực hiện. Nếu thấy người được cử không phù hợp, bạn có quyền đề nghị Trung tâm xem xét thay người, hoặc khiếu nại theo quy định về trợ giúp pháp lý. Nên trình bày bằng văn bản, nêu lý do cụ thể.
Lúc nào nên đề nghị để được giúp nhiều nhất
Thời điểm tốt nhất là ngay khi nhận được quyết định bất lợi đầu tiên, như quyết định thu hồi, quyết định phê duyệt phương án bồi thường, hoặc văn bản từ chối cấp giấy chứng nhận. Ở giai đoạn này, trợ giúp viên có thể giúp bạn đọc đúng văn bản, chọn đúng kênh, tính đúng thời hiệu và chuẩn bị chứng cứ trước khi chúng thất lạc. Nhiều sai lầm làm mất quyền xảy ra ngay trong vài tuần đầu.
Nếu bạn đã khiếu nại và nhận quyết định giải quyết không thoả đáng, đây là thời điểm thứ hai. Lúc này câu hỏi là có nên khởi kiện không, kiện quyết định nào, yêu cầu gì; một ý kiến chuyên môn giúp bạn tránh kiện dàn trải hoặc kiện sai đối tượng.
Trường hợp toà đã thụ lý, trợ giúp viên vẫn có thể tham gia, nhưng thời gian đọc hồ sơ và chuẩn bị ít hơn. Hãy đề nghị càng sớm càng tốt sau khi nhận thông báo thụ lý, và báo cho toà biết người bảo vệ quyền lợi của bạn để được cấp giấy chứng nhận tham gia tố tụng theo thủ tục.
Chuẩn bị gì cho buổi gặp đầu tiên với trợ giúp viên
Buổi gặp đầu thường quyết định chất lượng phần việc sau. Chuẩn bị kỹ giúp trợ giúp viên nắm vụ việc nhanh và hỏi đúng chỗ.
- Một tờ dòng thời gian viết tay: các ngày quan trọng từ khi có thông báo thu hồi hoặc tranh chấp tới nay.
- Tất cả văn bản đã nhận, xếp theo thứ tự thời gian, kèm phong bì hoặc giấy ký nhận nếu còn.
- Giấy tờ về nguồn gốc đất: giấy chứng nhận, giấy tờ mua bán cũ, biên lai nộp thuế đất, giấy tờ kê khai qua các thời kỳ.
- Ảnh hiện trạng đất, nhà, tài sản, chụp vào nhiều thời điểm nếu có.
- Danh sách người biết rõ quá trình sử dụng đất, như hàng xóm lâu năm, cán bộ thôn cũ, kèm cách liên hệ.
- Câu hỏi bạn muốn hỏi, viết sẵn ra giấy; và điều bạn thật sự mong muốn đạt được, viết thành một câu.
Làm việc với trợ giúp viên suốt vụ việc
Trợ giúp viên thường phụ trách nhiều vụ cùng lúc, nên sự chủ động của bạn giúp vụ việc của mình không bị chậm. Mỗi khi nhận được văn bản mới từ toà hay cơ quan, như giấy triệu tập, thông báo phiên đối thoại, văn bản trả lời khiếu nại, hãy chụp gửi hoặc mang tới ngay, ghi rõ ngày nhận. Một giấy triệu tập để quên vài ngày có thể làm bạn lỡ phiên họp quan trọng.
Nói thật với trợ giúp viên cả những điểm bất lợi: đã từng ký đồng ý phương án, đã nhận tiền, giấy tờ có chỗ tẩy xoá, có người trong gia đình không đồng ý khởi kiện. Biết trước, họ chuẩn bị được cách trình bày; bị bên kia nêu ra bất ngờ tại phiên toà thì khó xử lý hơn nhiều.
Trước mỗi phiên đối thoại hay phiên toà, hẹn một buổi ngắn để thống nhất: bạn sẽ nói gì, ai trả lời câu hỏi nào, giấy tờ nào mang theo bản chính. Sau phiên, xin bản sao biên bản và hỏi bước tiếp theo, mốc thời hạn tiếp theo. Ghi tất cả vào một sổ theo dõi riêng.
Câu hỏi thường gặp
Người không thuộc hộ nghèo nhưng thu nhập thấp có được trợ giúp pháp lý không?
Luật xác định khó khăn về tài chính theo tiêu chí cụ thể, như thuộc hộ cận nghèo hoặc đang hưởng trợ cấp xã hội hằng tháng, và chỉ áp dụng cho một số nhóm. Nếu không đáp ứng, bạn vẫn có thể nhận tư vấn miễn phí từ trung tâm tư vấn pháp luật của các hội, đoàn thể.
Trợ giúp viên pháp lý có giống luật sư không?
Trợ giúp viên pháp lý là viên chức của Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước, được bổ nhiệm theo tiêu chuẩn luật định và thực hiện trợ giúp pháp lý. Luật sư có thể thực hiện trợ giúp pháp lý khi ký hợp đồng hoặc tham gia theo quy định. Trong vụ án, cả hai đều có thể tham gia với tư cách người bảo vệ quyền lợi của bạn.
Có phải trả khoản nào cho trợ giúp viên không?
Người được trợ giúp pháp lý không phải trả thù lao hay chi phí cho việc trợ giúp. Người thực hiện trợ giúp không được nhận tiền, lợi ích từ người được trợ giúp. Nếu có ai đòi tiền nhân danh trợ giúp pháp lý, bạn nên báo lại cho Trung tâm.
Đất ở tỉnh khác thì đề nghị trợ giúp ở đâu?
Bạn có thể đề nghị tại Trung tâm nơi bạn cư trú hoặc nơi có vụ việc; thường nên chọn nơi có toà án và cơ quan giải quyết để thuận tiện tham gia. Hỏi Trung tâm nơi bạn ở để được hướng dẫn chuyển yêu cầu nếu cần.
Đang thuê luật sư rồi có được chuyển sang trợ giúp pháp lý không?
Được nếu bạn thuộc diện, nhưng cần chấm dứt hoặc điều chỉnh hợp đồng với luật sư đang thuê theo đúng thoả thuận, và báo cho toà biết người bảo vệ mới. Tránh để vụ việc có hai người cùng đại diện mà không phối hợp.
Trung tâm từ chối trợ giúp thì có khiếu nại được không?
Có. Văn bản từ chối cần nêu lý do. Nếu không đồng ý, bạn có thể khiếu nại theo quy định của pháp luật về trợ giúp pháp lý, đồng thời bổ sung giấy tờ chứng minh thuộc diện nếu lý do là thiếu giấy tờ.