Trong vụ án hành chính, đối thoại là thủ tục bắt buộc trong giai đoạn chuẩn bị xét xử, trừ một số trường hợp luật cho phép không đối thoại. Thẩm phán mời người khởi kiện, người bị kiện và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan ngồi lại, nghe từng bên trình bày và giúp các bên tìm điểm thống nhất. Đối thoại thường được tổ chức cùng với phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ.
Với người dân, đây là dịp hiếm hoi được nói chuyện trực tiếp với đại diện cơ quan đã ra quyết định, có thẩm phán điều hành và có biên bản. Nhiều vụ kết thúc ngay ở đây vì cơ quan nhận ra sai sót và tự sửa quyết định. Nhưng cũng nhiều buổi đối thoại trôi qua trong mười lăm phút vì hai bên chỉ nhắc lại đơn. Bài này giúp bạn chuẩn bị để buổi đối thoại có ích, dù kết quả là thành hay không thành.
Đối thoại khác hoà giải dân sự ở chỗ nào
Trong vụ án dân sự, hoà giải là để hai bên ngang hàng thoả thuận với nhau về quyền lợi riêng. Trong vụ án hành chính, một bên là cơ quan nhà nước thực thi quyền lực công, nên không thể "mặc cả" theo kiểu dân sự. Cơ quan không được thoả thuận trái pháp luật, chẳng hạn đồng ý bồi thường cao hơn mức luật cho phép chỉ để người dân rút đơn.
Vì vậy, nội dung của đối thoại xoay quanh câu hỏi: quyết định hoặc hành vi bị kiện có đúng pháp luật không, và nếu có sai sót thì cơ quan có sẵn sàng tự sửa, huỷ, ban hành quyết định mới không. Phía người khởi kiện, nếu được giải thích thoả đáng và thấy quyết định đúng, có thể tự nguyện rút đơn.
Hiểu bản chất này giúp bạn đặt kỳ vọng đúng. Mục tiêu của bạn trong buổi đối thoại không phải là "ép" cơ quan nhượng bộ, mà là chỉ ra rõ ràng, có chứng cứ, quyết định sai ở điểm nào và điều bạn đề nghị là gì. Một cơ quan được chỉ ra sai sót cụ thể, có căn cứ, trước mặt thẩm phán thường có động lực tự điều chỉnh hơn là để toà tuyên huỷ.
Trình tự một phiên họp kiểm tra chứng cứ và đối thoại
Trình tự cụ thể do thẩm phán điều hành, nhưng thường đi theo các bước sau.
- Thư ký báo cáo về sự có mặt, vắng mặt của những người được triệu tập. Thẩm phán kiểm tra căn cước, giấy uỷ quyền của người đại diện.
- Thẩm phán phổ biến quyền, nghĩa vụ của các đương sự và mục đích phiên họp.
- Phần kiểm tra chứng cứ: thẩm phán hỏi từng bên về yêu cầu, tài liệu đã giao nộp, đã tiếp cận tài liệu của bên kia chưa, có đề nghị toà thu thập thêm, triệu tập người làm chứng hay không.
- Phần đối thoại: người khởi kiện trình bày yêu cầu và căn cứ; người bị kiện trình bày ý kiến; người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trình bày; các bên hỏi lại nhau những điểm chưa rõ.
- Thẩm phán tổng hợp những vấn đề các bên đã thống nhất, chưa thống nhất, và hỏi các bên có muốn điều chỉnh yêu cầu hay ý kiến không.
- Lập biên bản. Các bên đọc lại và ký. Ai có ý kiến khác với nội dung ghi trong biên bản thì yêu cầu ghi bổ sung trước khi ký.
Biên bản là tài liệu nằm trong hồ sơ vụ án và được dùng tại phiên toà. Đọc chậm từng dòng trước khi ký là việc đơn giản nhưng hay bị bỏ qua nhất.
Chuẩn bị gì trước buổi đối thoại
Một trang tóm tắt. Viết trên một trang: quyết định bị kiện là gì, bạn cho rằng nó sai ở điểm nào (sai thẩm quyền, sai trình tự, sai căn cứ, sai sự thật), chứng cứ cho từng điểm, và bạn đề nghị gì. Trang này giúp bạn nói gọn và giúp thẩm phán nắm nhanh.
Danh sách tài liệu đã nộp và đã tiếp cận. Mang theo bản sao, đánh số. Khi thẩm phán hỏi "đã nhận được tài liệu của bên kia chưa", bạn trả lời được ngay và nêu phần còn thiếu.
Câu hỏi cho phía bị kiện. Chuẩn bị ba đến năm câu hỏi cụ thể, ví dụ: căn cứ nào để xác định diện tích, biên bản kiểm tra ngày nào, ai ký, vì sao không lấy ý kiến của hộ gia đình. Câu hỏi cụ thể buộc câu trả lời cụ thể.
Phương án chấp nhận được. Nghĩ trước: nếu cơ quan đồng ý sửa một phần, bạn có chấp nhận không, cần thêm điều kiện gì. Không cần lộ hết, nhưng tránh tình huống được đề nghị mà không biết trả lời.
Giấy tờ tuỳ thân và giấy uỷ quyền. Nếu người đi thay là người đại diện, giấy uỷ quyền phải đúng hình thức và phạm vi, nếu không có thể không được tham gia.
Trình bày trong buổi đối thoại: nói gì, nói thế nào
Thời gian trình bày thường không dài. Hãy bắt đầu bằng yêu cầu, rồi đến lý do, rồi đến chứng cứ: "Đề nghị huỷ quyết định thu hồi số…, vì quyết định được ban hành khi chưa có biên bản kiểm đếm có chữ ký của hộ gia đình; tài liệu số 5 trong hồ sơ cho thấy…" Cách nói này tốt hơn nhiều so với kể lại toàn bộ câu chuyện từ đầu.
Giữ giọng bình tĩnh và tôn trọng, kể cả khi bức xúc. Đại diện cơ quan có mặt là người phải báo cáo lại cho thủ trưởng; nếu họ ghi nhận được những sai sót rõ ràng, cơ hội cơ quan tự sửa cao hơn. Lời lẽ gay gắt chỉ làm buổi đối thoại thành tranh cãi, và được ghi vào biên bản.
Khi phía bị kiện trình bày, ghi lại những điểm họ thừa nhận, dù nhỏ: "có thừa nhận không gửi thông báo trực tiếp", "có thừa nhận chưa đo đạc lại". Đề nghị thẩm phán cho ghi những điểm này vào biên bản. Sự thừa nhận trong biên bản đối thoại có giá trị khi tranh luận tại phiên toà.
Nếu không chắc một câu hỏi của thẩm phán, bạn có thể xin trả lời bằng văn bản sau. Điều đó tốt hơn là trả lời vội rồi mâu thuẫn với tài liệu.
Ví dụ giả định: một buổi đối thoại được chuẩn bị kỹ
Ví dụ giả định: một người dân ở Lâm Đồng khởi kiện quyết định của UBND xã từ chối xác nhận nguồn gốc đất để làm hồ sơ cấp giấy chứng nhận. Văn bản từ chối chỉ ghi "đất có tranh chấp", không nêu tranh chấp với ai, từ khi nào.
Trước buổi đối thoại, người khởi kiện đọc hồ sơ phía xã nộp cho toà và thấy không có đơn tranh chấp nào của người thứ ba, chỉ có một biên bản họp khu dân cư ghi ý kiến chung chung. Người này chuẩn bị một trang tóm tắt với ba ý: văn bản từ chối không nêu căn cứ cụ thể; hồ sơ không có đơn tranh chấp; người khởi kiện có các giấy tờ đóng thuế đất liên tục qua nhiều năm. Kèm theo là hai câu hỏi cho phía xã: ai là bên tranh chấp, và đơn tranh chấp nằm ở đâu.
Tại buổi đối thoại, đại diện xã thừa nhận chưa nhận được đơn tranh chấp chính thức nào, chỉ có ý kiến miệng tại cuộc họp. Người khởi kiện đề nghị ghi điểm này vào biên bản. Đối thoại có thể thành ngay nếu xã đồng ý xem xét lại, hoặc không thành nhưng điểm thừa nhận đã nằm trong hồ sơ, trở thành chứng cứ quan trọng khi ra phiên toà.
Khi nào không tiến hành đối thoại
Luật liệt kê các trường hợp không tiến hành đối thoại được hoặc không được đối thoại. Theo nguyên tắc chung gồm:
- Người bị kiện, người khởi kiện cố ý vắng mặt dù đã được triệu tập hợp lệ nhiều lần.
- Đương sự không thể tham gia đối thoại vì lý do chính đáng.
- Vụ án về khiếu kiện danh sách cử tri.
- Vụ án xét xử theo thủ tục rút gọn.
- Đương sự có đề nghị không tiến hành đối thoại.
Danh sách chính xác nằm trong Luật Tố tụng hành chính và có thể được sửa đổi; bạn đối chiếu văn bản hiện hành. Điểm thực tế đáng nhớ: nếu muốn đối thoại, đừng tự đề nghị bỏ qua; nếu bên bị kiện vắng mặt nhiều lần, việc đó được ghi nhận và vụ án vẫn đi tiếp tới xét xử.
Ngoài ra, việc không đối thoại được không làm vụ án dừng lại. Thẩm phán vẫn tổ chức phần kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ với những người có mặt, rồi tiếp tục các bước chuẩn bị xét xử. Người vắng mặt chỉ tự làm mất cơ hội trình bày và nghe phía bên kia ở giai đoạn này.
Ba kết quả của buổi đối thoại và bước tiếp theo
Buổi đối thoại có thể kết thúc theo ba hướng chính, mỗi hướng dẫn tới một bước khác nhau.
| Kết quả | Thường xảy ra khi | Bước tiếp theo |
|---|---|---|
| Đối thoại thành | Cơ quan cam kết sửa, huỷ, thay thế quyết định hoặc thực hiện hành vi; người khởi kiện đồng ý | Lập biên bản đối thoại thành, cơ quan ban hành quyết định mới, toà ra quyết định công nhận kết quả đối thoại thành |
| Người khởi kiện rút đơn | Được giải thích thoả đáng và thấy quyết định đúng, hoặc tự chọn không theo nữa | Toà đình chỉ giải quyết vụ án; hệ quả về quyền khởi kiện lại cần cân nhắc kỹ |
| Đối thoại không thành | Hai bên giữ nguyên quan điểm | Toà tiếp tục chuẩn bị xét xử, thu thập chứng cứ còn thiếu, rồi đưa vụ án ra xét xử |
Đối thoại không thành không có nghĩa là thất bại. Buổi đối thoại tốt giúp xác định rõ vấn đề tranh chấp, lộ ra chỗ yếu trong hồ sơ của bên kia và giúp bạn chuẩn bị phiên toà sát hơn.
Những lỗi khiến buổi đối thoại thành hình thức
Đọc lại nguyên văn đơn khởi kiện. Thẩm phán đã đọc đơn. Lặp lại không thêm thông tin, chỉ tốn thời gian.
Chưa đọc hồ sơ của phía bị kiện. Đến buổi đối thoại mới biết họ nộp gì là mất cơ hội chất vấn đúng chỗ.
Đưa yêu cầu ngoài phạm vi vụ án. Ví dụ đòi kỷ luật cán bộ, đòi xử lý hình sự. Những yêu cầu này không thuộc phạm vi vụ án hành chính và làm loãng trọng tâm.
Ký biên bản khi chưa đọc. Biên bản ghi thiếu hoặc ghi sai ý bạn mà đã ký thì rất khó chối sau này.
Để người đại diện không nắm việc đi thay. Người được uỷ quyền chỉ cầm giấy tờ mà không hiểu vụ việc thì không trả lời được câu hỏi và không nhận ra lúc cơ quan đưa ra đề nghị đáng cân nhắc.
Câu hỏi thường gặp
Đối thoại có bắt buộc người bị kiện là chủ tịch UBND phải trực tiếp tham dự không?
Người bị kiện có thể uỷ quyền cho cấp phó tham gia tố tụng theo quy định của luật. Người được uỷ quyền phải có thẩm quyền trả lời, cam kết trong phạm vi uỷ quyền, nếu không buổi đối thoại khó đi đến kết quả.
Có được mang luật sư hoặc người thân vào phiên đối thoại không?
Luật sư, trợ giúp viên pháp lý hoặc người bảo vệ quyền lợi đã được toà chấp nhận tham gia tố tụng được dự. Người thân không có tư cách tố tụng thì thường không được dự, trừ khi được uỷ quyền làm người đại diện.
Đối thoại có được tổ chức nhiều lần không?
Thẩm phán có thể tổ chức lại khi thấy cần, ví dụ sau khi có thêm chứng cứ hoặc khi một bên vắng mặt có lý do chính đáng. Bạn cũng có thể đề nghị đối thoại lại nếu tình hình thay đổi.
Những gì nói trong buổi đối thoại có được dùng tại phiên toà không?
Biên bản đối thoại nằm trong hồ sơ vụ án. Những điểm các bên thừa nhận hoặc thống nhất được ghi trong biên bản có thể được hội đồng xét xử xem xét khi đánh giá chứng cứ.
Nếu cơ quan đề nghị sửa một phần quyết định, có nên đồng ý ngay không?
Không cần trả lời ngay. Bạn có thể đề nghị thẩm phán cho thời gian xem xét và trả lời bằng văn bản. Hãy xem phần sửa có giải quyết đúng điều bạn bị thiệt không, và phần còn lại có còn đáng theo kiện không.
Đối thoại không thành thì bao lâu sau có phiên toà?
Tuỳ khối lượng chứng cứ còn phải thu thập và thời hạn chuẩn bị xét xử còn lại. Khi có quyết định đưa vụ án ra xét xử, toà sẽ gửi cho các bên kèm ngày giờ mở phiên toà.