Cò khiếu kiện là người nhận "lo" vụ đất cho bạn mà không có tư cách hành nghề, hoặc có tư cách nhưng làm việc bằng lời hứa kết quả, tiền lo lót và những thoả thuận khiến bạn mất kiểm soát hồ sơ, thậm chí mất chính mảnh đất. Họ thường xuất hiện đúng lúc gia đình rối nhất: vừa nhận quyết định thu hồi, vừa thua một vòng khiếu nại, hoặc tranh chấp trong họ hàng kéo dài nhiều năm.
Không phải ai giúp bạn viết đơn hay đi cùng lên xã cũng là cò. Người thân, người được uỷ quyền hợp pháp, luật sư, trợ giúp viên pháp lý đều có chỗ đứng chính đáng. Bài này chỉ ra các dấu hiệu khác biệt, những kiểu thoả thuận rủi ro nhất, cách kiểm tra người định nhờ và việc cần làm nếu đã lỡ giao hồ sơ.
Bảy dấu hiệu cần dừng lại hỏi kỹ
Hứa chắc kết quả. Câu "vụ này chắc thắng", "lo được giá gấp đôi", "bao huỷ quyết định" là dấu hiệu rõ nhất. Không ai có thể hứa thay toà án hay cơ quan có thẩm quyền; luật sư hành nghề đúng chuẩn mực cũng không được hứa kết quả.
Nhắc tới "quan hệ" và tiền lo việc. Người nói cần một khoản để "gặp người này, người kia" đang mô tả một việc trái luật. Bạn đưa tiền với mục đích đó là tự đặt mình vào rủi ro pháp lý, chứ không chỉ mất tiền.
Đòi giữ bản gốc giấy chứng nhận, giấy tờ nhà đất. Hồ sơ khiếu kiện chỉ cần bản sao, bản chính chỉ xuất trình để đối chiếu khi cơ quan, toà yêu cầu. Người đòi cầm giữ bản gốc dài ngày có thể dùng nó vào việc khác.
Muốn uỷ quyền "toàn quyền", kể cả định đoạt. Uỷ quyền khiếu nại, khởi kiện chỉ cần phạm vi tham gia giải quyết vụ việc. Giấy uỷ quyền có thêm quyền nhận tiền, chuyển nhượng, thế chấp là cánh cửa mở cho rủi ro mất đất.
Đòi chia phần đất hoặc phần trăm tiền bồi thường bằng giấy viết tay. Thoả thuận kiểu này thường mơ hồ, không rõ công việc cụ thể, và hay đi kèm giấy hứa tặng, giấy vay nợ để bảo đảm.
Không cho bạn xem đơn đã gửi. Bạn là người có quyền lợi; mọi đơn gửi nhân danh bạn, bạn phải được đọc, giữ bản sao và biết gửi đi đâu, ngày nào.
Thúc ép ký ngay, khuyên tụ tập đông người hay làm căng. Người làm nghề tử tế khuyên bạn đi đúng kênh và tự chịu trách nhiệm về lời khuyên. Người xúi làm căng thường không phải là người chịu hậu quả pháp lý.
Vì sao cò khiếu kiện sống được
Thủ tục khiếu kiện đất đai dài, nhiều văn bản, nhiều cơ quan và nhiều mốc thời gian. Người dân lớn tuổi, ở xa trung tâm, ít va chạm với giấy tờ dễ thấy mình lạc lõng. Khi đó, một người nói chuyện tự tin, biết vài tên văn bản, kể được vài vụ "đã lo xong" có sức hút lớn, nhất là khi họ nói đúng điều gia đình muốn nghe.
Cò cũng tận dụng khoảng trống thông tin: nhiều gia đình không biết mình có thể được trợ giúp pháp lý miễn phí nếu thuộc diện, không biết cách kiểm tra một luật sư thật, không biết rằng toà án có bộ phận tiếp nhận đơn và hướng dẫn thủ tục. Họ trả tiền cho thứ có thể tự hỏi được, hoặc có thể nhận miễn phí từ kênh nhà nước.
Hiểu điều này giúp bạn nhìn lời mời một cách tỉnh táo: thứ bạn cần là người làm việc minh bạch, có tư cách, nói rõ phạm vi công việc và rủi ro, chứ không phải người nói hay nhất. Phần dưới là cách kiểm tra.
Kiểm tra một người trước khi giao hồ sơ
Năm bước dưới đây không mất nhiều thời gian và giúp loại phần lớn trường hợp rủi ro.
- Hỏi rõ tư cách: là luật sư, trợ giúp viên pháp lý, người thân được uỷ quyền, hay chỉ là "người quen biết việc". Mỗi tư cách có quyền và trách nhiệm khác nhau.
- Nếu xưng là luật sư, đề nghị xem thẻ luật sư và hỏi tên tổ chức hành nghề. Bạn có thể đối chiếu với đoàn luật sư tỉnh, thành nơi người đó đăng ký; các đoàn luật sư thường có danh sách thành viên.
- Yêu cầu hợp đồng bằng văn bản ghi rõ công việc: soạn đơn gì, tham gia những phiên nào, tư vấn giai đoạn nào. Tránh câu chung chung như "lo toàn bộ vụ việc".
- Hỏi cách tính thù lao và các khoản chi phí khác, ghi vào hợp đồng; khoản nào không có hoá đơn, chứng từ thì hỏi thẳng là để làm gì.
- Không đưa bản gốc giấy tờ; chỉ đưa bản sao. Lập danh mục giấy tờ đã giao, hai bên cùng ký.
Người làm nghề chân chính thường chủ động làm những việc trên trước khi bạn hỏi. Ai khó chịu khi được hỏi, đó là thông tin bạn cần.
Những kiểu thoả thuận rủi ro và cách thay thế
Bảng dưới gom các thoả thuận hay gặp trong thực tế, rủi ro chính và cách làm an toàn hơn.
| Thoả thuận rủi ro | Rủi ro chính | Cách làm an toàn hơn |
|---|---|---|
| Giấy viết tay chia phần đất nếu thắng | Tranh chấp về sau với chính người giúp mình; giấy dễ bị dùng như hợp đồng chuyển nhượng | Hợp đồng dịch vụ pháp lý với tổ chức hành nghề, ghi rõ thù lao |
| Uỷ quyền toàn quyền, có quyền nhận tiền và định đoạt | Người được uỷ quyền nhận tiền bồi thường, ký chuyển nhượng | Uỷ quyền đúng phạm vi tham gia khiếu nại, tố tụng; tự nhận tiền |
| Ứng trước "tiền lo việc" không chứng từ | Mất tiền, có thể dính vào hành vi đưa hối lộ | Chỉ trả khoản có hợp đồng, có chứng từ |
| Giao bản gốc giấy chứng nhận | Giấy bị cầm cố, thế chấp, dùng làm giao dịch khác | Giao bản sao; bản chính tự mang đi đối chiếu |
| Ký giấy trắng hoặc giấy chưa ghi đủ nội dung | Nội dung được điền thêm sau | Không ký giấy chưa ghi đủ; gạch chéo chỗ trống trước khi ký |
Nếu bạn đã ký một thoả thuận trong bảng này, đừng tự huỷ ngang bằng lời nói. Hãy xin bản sao, ghi lại các khoản đã đưa và hỏi người làm nghề về cách chấm dứt cho đúng.
Uỷ quyền đúng cách thay vì giao trắng
Bạn hoàn toàn có thể nhờ người khác thay mình khiếu nại, tham gia tố tụng hành chính, đặc biệt khi lớn tuổi, ốm yếu hay ở xa. Luật Khiếu nại và Luật Tố tụng hành chính đều cho phép uỷ quyền, với những yêu cầu về hình thức và người được uỷ quyền. Cách làm chi tiết có ở các bài về uỷ quyền khởi kiện trong danh mục đơn khởi kiện và hồ sơ.
Điều quan trọng là phạm vi: giấy uỷ quyền nên ghi rõ việc nào, trong vụ nào, tại cơ quan hay toà nào, trong thời gian nào. Những quyền làm thay đổi tài sản như nhận tiền bồi thường, rút đơn, thoả thuận hoà giải cần cân nhắc kỹ trước khi giao, vì chúng quyết định kết quả cuối cùng.
Giữ quyền theo dõi: yêu cầu người được uỷ quyền báo lại sau mỗi buổi làm việc, gửi bản sao mọi văn bản nhận được. Người được uỷ quyền làm thay việc, nhưng bạn vẫn là người có quyền lợi và chịu hậu quả của vụ việc.
Đã lỡ giao hồ sơ, đã đưa tiền: làm gì tiếp
Nếu bạn nhận ra mình đang làm việc với cò, việc cần làm là giữ lại những gì còn giữ được, rồi đi đúng kênh.
- Ghi lại toàn bộ: đã đưa giấy tờ gì, tiền bao nhiêu, ngày nào, có ai chứng kiến, có tin nhắn, giấy biên nhận không.
- Đề nghị trả lại bản gốc giấy tờ bằng văn bản, gửi có bằng chứng; nếu cần, báo cơ quan quản lý đất đai về việc giấy tờ đang bị người khác giữ.
- Nếu đã ký uỷ quyền, làm thủ tục chấm dứt uỷ quyền và thông báo cho các cơ quan đang giải quyết vụ việc biết.
- Liên hệ cơ quan đang giải quyết vụ của bạn để kiểm tra các đơn đã được gửi nhân danh bạn, nội dung gì, ngày nào.
- Nếu có dấu hiệu lừa đảo, chiếm đoạt tiền hay giấy tờ, bạn có thể trình báo cơ quan công an nơi xảy ra sự việc, kèm chứng cứ đã ghi lại.
- Kiểm tra lại thời hiệu khiếu nại, khởi kiện của vụ chính; nhiều người phát hiện cò đã bỏ lỡ các mốc quan trọng.
Người hỗ trợ hợp pháp được làm gì, không được làm gì
Để phân biệt cò với người hỗ trợ chính đáng, hãy nhìn vào việc họ làm chứ không chỉ danh xưng. Người thân hoặc người được uỷ quyền có thể thay bạn nộp đơn, nhận văn bản, trình bày tại buổi làm việc trong phạm vi uỷ quyền. Luật sư, trợ giúp viên pháp lý có thể tham gia với tư cách người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự trong vụ án hành chính, được đọc hồ sơ, đề nghị toà thu thập chứng cứ, tranh luận tại phiên toà.
Không ai trong số họ được hứa kết quả thay cơ quan có thẩm quyền, được đưa hay nhận tiền để tác động tới người giải quyết, hay được tự quyết định những việc làm thay đổi quyền lợi của bạn ngoài phạm vi bạn giao. Luật sư còn chịu quy tắc đạo đức nghề nghiệp và sự quản lý của đoàn luật sư; nếu luật sư vi phạm, bạn có kênh khiếu nại tới tổ chức quản lý nghề.
Cò thì thường làm ngược lại: nói nhiều về quan hệ, ít nói về hồ sơ; giữ giấy tờ của bạn nhưng không đưa bạn bản sao đơn; thu tiền theo từng "giai đoạn lo" mà không có chứng từ; khuyên bạn bỏ qua các bước bắt buộc vì "đã có người lo". Một người làm việc minh bạch sẽ giải thích được vì sao cần bước này, mất bao lâu và rủi ro nếu thua.
Cũng nên tỉnh táo với chính mong muốn của gia đình. Khi đang bức xúc, lời hứa thắng nghe dễ chịu hơn lời phân tích rủi ro. Một người nói thẳng rằng hồ sơ của bạn còn yếu ở điểm nào, cần thêm chứng cứ gì, có khả năng không đạt được điều gì, thường là người đáng tin hơn người chỉ nói điều bạn muốn nghe.
Câu hỏi thường gặp
Người không phải luật sư có được giúp viết đơn khiếu nại không?
Được. Người thân, người quen giúp viết đơn, giải thích thủ tục là chuyện bình thường. Rủi ro nằm ở chỗ người đó thu tiền như dịch vụ, hứa kết quả, hoặc nhận uỷ quyền vượt phạm vi cần thiết. Đơn vẫn phải do bạn đọc kỹ và ký.
Làm sao biết một người có phải luật sư thật?
Đề nghị xem thẻ luật sư, hỏi tên tổ chức hành nghề và đoàn luật sư nơi người đó là thành viên, rồi đối chiếu với đoàn luật sư tỉnh, thành đó. Luật sư thật làm việc qua hợp đồng dịch vụ pháp lý ghi rõ công việc và thù lao.
Thoả thuận trả thù lao theo phần trăm tiền bồi thường có hợp pháp không?
Pháp luật về luật sư có cho phép một số cách tính thù lao, nhưng thoả thuận phải lập với tổ chức hành nghề, rõ ràng bằng văn bản và không trái quy định. Giấy viết tay với người không có tư cách, hứa chia đất, chia tiền là kiểu rủi ro nhất. Hỏi kỹ trước khi ký.
Đưa tiền "lo việc" rồi không được gì, có đòi lại được không?
Có thể trình báo hoặc khởi kiện đòi lại nếu có chứng cứ việc giao tiền và nội dung thoả thuận. Tuy nhiên, nếu khoản tiền được đưa với mục đích tác động trái luật tới cán bộ, chính người đưa cũng có thể gặp rủi ro pháp lý. Đây là lý do không nên đưa loại tiền này ngay từ đầu.
Có nơi nào giúp khiếu kiện miễn phí không?
Người thuộc diện được trợ giúp pháp lý theo Luật Trợ giúp pháp lý 2017 có thể đề nghị Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước ở tỉnh, thành hỗ trợ tư vấn, tham gia tố tụng. Toà án và bộ phận một cửa cũng hướng dẫn thủ tục. Bài riêng trong danh mục này nói về trợ giúp pháp lý.
Người được uỷ quyền tự ý rút đơn thì có khôi phục được không?
Nếu giấy uỷ quyền cho phép rút đơn, việc rút có hiệu lực và khởi kiện lại phụ thuộc vào thời hiệu, điều kiện luật định. Nếu rút vượt phạm vi uỷ quyền, bạn cần báo ngay cho toà hoặc cơ quan giải quyết. Vì vậy, quyền rút đơn nên được cân nhắc kỹ trước khi giao.