Phiên toà sơ thẩm hành chính là nơi hội đồng xét xử nghe các bên trình bày, xem xét chứng cứ và quyết định quyết định hành chính hoặc hành vi bị kiện có đúng pháp luật hay không. Với đa số người dân, đây là lần đầu tiên họ đứng trước toà, đối diện với đại diện của cơ quan nhà nước, và cảm giác lạ lẫm khiến nhiều người nói không hết ý.
Biết trước trình tự giúp bạn bình tĩnh hơn: ai ngồi ở đâu, lúc nào được nói, lúc nào phải nghe, khi nào được đưa chứng cứ ra. Bài này đi qua các phần của một phiên toà sơ thẩm hành chính theo nguyên tắc của Luật Tố tụng hành chính, kèm những việc nên làm ở mỗi phần. Trình tự cụ thể có thể khác đôi chút tuỳ cách điều hành của chủ toạ, nhưng khung chung giống nhau.
Những người có mặt tại phiên toà và vai trò của họ
Hiểu ai làm gì giúp bạn biết nên trả lời ai, đề nghị với ai.
| Người tham gia | Vai trò | Bạn cần lưu ý |
|---|---|---|
| Hội đồng xét xử | Thường gồm một thẩm phán và hai hội thẩm nhân dân; vụ án phức tạp có thể có thành phần đông hơn theo luật | Chủ toạ phiên toà điều hành; mọi đề nghị của bạn hướng tới hội đồng xét xử |
| Thư ký phiên toà | Ghi biên bản phiên toà, phổ biến nội quy | Sau phiên toà bạn có quyền xem biên bản và yêu cầu ghi sửa đổi, bổ sung |
| Kiểm sát viên | Viện kiểm sát tham gia phiên toà hành chính, kiểm sát việc tuân theo pháp luật và phát biểu ý kiến | Ý kiến của kiểm sát viên không ràng buộc hội đồng nhưng được xem xét |
| Người khởi kiện và người bảo vệ quyền lợi | Trình bày yêu cầu, chứng cứ, tranh luận | Có thể tự trình bày hoặc nhờ luật sư, trợ giúp viên pháp lý |
| Người bị kiện hoặc người đại diện | Trình bày ý kiến, bảo vệ quyết định | Người đại diện theo uỷ quyền phải là cấp phó khi người bị kiện là người đứng đầu cơ quan |
| Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan | Trình bày quyền lợi riêng có thể bị ảnh hưởng bởi bản án | Họ có thể đứng về phía nào hoặc có yêu cầu độc lập |
| Người làm chứng, người giám định, người phiên dịch | Được triệu tập khi cần | Bạn có thể đề nghị hỏi họ trong phần tranh tụng |
Phiên toà hành chính xét xử công khai, trừ trường hợp luật cho phép xử kín. Người thân có thể vào dự với tư cách người tham dự, tuân thủ nội quy phiên toà.
Trình tự phiên toà theo từng phần
Khung dưới đây là trình tự chung. Chủ toạ có thể điều chỉnh cách điều hành, nhưng các phần chính đều có mặt.
- Chuẩn bị khai mạc. Thư ký kiểm tra sự có mặt, phổ biến nội quy phiên toà. Mọi người đứng khi hội đồng xét xử vào phòng.
- Khai mạc. Chủ toạ đọc quyết định đưa vụ án ra xét xử, kiểm tra căn cước những người được triệu tập, giải thích quyền và nghĩa vụ của đương sự.
- Hỏi về việc thay đổi người tiến hành tố tụng. Bạn được hỏi có đề nghị thay đổi thẩm phán, hội thẩm, kiểm sát viên, thư ký hay không. Chỉ đề nghị khi có căn cứ cụ thể theo luật.
- Giải quyết đề nghị hoãn, vắng mặt. Hội đồng xem xét người vắng mặt, quyết định tiếp tục hay hoãn.
- Hỏi về việc thay đổi, bổ sung, rút yêu cầu. Đây là lúc bạn xác nhận giữ nguyên hoặc điều chỉnh yêu cầu khởi kiện trong phạm vi luật cho phép.
- Tranh tụng. Các bên trình bày, hỏi nhau và hỏi người làm chứng, công bố và xem xét tài liệu, chứng cứ, rồi tranh luận, đối đáp.
- Kiểm sát viên phát biểu ý kiến. Về việc tuân theo pháp luật trong quá trình giải quyết vụ án và về hướng giải quyết.
- Nghị án. Hội đồng xét xử vào phòng nghị án, thảo luận và biểu quyết. Thời gian nghị án tuỳ độ phức tạp, có thể kéo dài sang ngày khác theo quyết định của hội đồng.
- Tuyên án. Chủ toạ hoặc thành viên hội đồng đọc bản án. Mọi người đứng nghe, trừ người được phép ngồi vì sức khoẻ.
Phần tranh tụng là trọng tâm và chiếm nhiều thời gian nhất. Mọi việc bạn chuẩn bị từ đơn khởi kiện, tiếp cận chứng cứ, đối thoại đều phục vụ phần này.
Phần tranh tụng: nói gì và vào lúc nào
Phần tranh tụng thường bắt đầu bằng việc người khởi kiện (hoặc người bảo vệ quyền lợi) trình bày yêu cầu và căn cứ, sau đó đến người bị kiện, rồi người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Đây không phải lúc kể lại toàn bộ câu chuyện; hội đồng đã đọc hồ sơ. Bạn nên nêu yêu cầu, các lý do chính và chứng cứ cho từng lý do.
Tiếp theo là phần hỏi. Hội đồng xét xử hỏi các bên; các bên được hỏi nhau và hỏi người làm chứng qua sự điều hành của chủ toạ. Câu hỏi nên ngắn, cụ thể, nhắm vào điểm mâu thuẫn. Ví dụ: "Đề nghị phía bị kiện cho biết biên bản kiểm đếm có chữ ký của hộ gia đình nằm ở đâu trong hồ sơ?" thay vì hỏi vòng vo.
Sau phần hỏi và xem xét chứng cứ là tranh luận, đối đáp. Đây là lúc bạn tổng hợp lập luận, phản bác ý kiến bên kia, chỉ ra chỗ quyết định sai và đề nghị hội đồng chấp nhận yêu cầu. Người có luật sư thường để luật sư tranh luận chính, đương sự bổ sung. Nếu tự bảo vệ, bạn nên chuẩn bị sẵn một bản tranh luận viết để đọc gọn và nộp cho hội đồng.
Chuẩn bị trong những ngày trước phiên toà
Đọc lại toàn bộ hồ sơ đã tiếp cận. Đặc biệt là tài liệu của phía bị kiện, biên bản đối thoại và các chứng cứ do toà thu thập. Đánh dấu những trang bạn sẽ viện dẫn.
Viết bản trình bày và bản tranh luận. Mỗi bản vài trang, có đánh số ý. Mang nhiều bản để nộp cho hội đồng nếu được chấp nhận.
Xác nhận người làm chứng, người bảo vệ. Nếu bạn đã đề nghị triệu tập người làm chứng, kiểm tra toà đã gửi giấy triệu tập chưa. Luật sư cần được toà cấp giấy chứng nhận người bảo vệ trước đó.
Chuẩn bị giấy tờ tuỳ thân và bản gốc. Căn cước, giấy uỷ quyền nếu có, bản gốc các tài liệu đã nộp bản sao để đối chiếu khi được yêu cầu.
Đến sớm. Đến trước giờ mở phiên để tìm phòng xử, làm thủ tục an ninh, ổn định tinh thần. Đến muộn có thể bị coi là vắng mặt.
Ví dụ giả định: một buổi sáng tại phiên toà
Ví dụ giả định: một người dân ở Tây Ninh kiện quyết định không cấp giấy phép xây dựng nhà ở. Phiên toà mở lúc tám giờ. Bảy giờ rưỡi, người khởi kiện có mặt, làm thủ tục an ninh, tìm phòng xử theo bảng phân phòng của toà và ngồi vào hàng ghế dành cho đương sự. Phía bị kiện có phó chủ tịch UBND xã được uỷ quyền và một cán bộ chuyên môn đi cùng.
Sau phần khai mạc và kiểm tra căn cước, chủ toạ hỏi các bên có đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng không, có thay đổi yêu cầu không. Người khởi kiện giữ nguyên yêu cầu huỷ văn bản từ chối và buộc xem xét cấp phép. Phần trình bày của người khởi kiện kéo dài khoảng năm phút, đọc từ bản viết sẵn ba ý chính: văn bản từ chối không nêu căn cứ; hồ sơ đã nộp đủ thành phần theo biên nhận; thửa đất không thuộc khu vực bị hạn chế xây dựng.
Phần hỏi xoay quanh câu hỏi vì sao văn bản từ chối không nêu căn cứ cụ thể. Đại diện người bị kiện trả lời rằng khu đất "dự kiến" nằm trong quy hoạch mở đường, nhưng không xuất trình được quyết định phê duyệt quy hoạch. Sau phần tranh luận và ý kiến của kiểm sát viên, hội đồng vào nghị án, đến đầu giờ chiều thì tuyên án. Toàn bộ diễn ra trong một ngày, và phần quyết định nằm ở mấy câu hỏi đúng chỗ trong phần tranh tụng.
Quy tắc ứng xử tại phòng xử án
Phòng xử án có nội quy riêng, thường được thư ký đọc trước khi khai mạc. Những điểm cơ bản: ăn mặc chỉnh tề, tắt chuông điện thoại, không ghi âm, ghi hình khi chưa được chủ toạ cho phép, đứng khi hội đồng vào và khi tuyên án, chỉ phát biểu khi được chủ toạ cho phép.
Khi trình bày, hướng về hội đồng xét xử, không quay sang đối đáp trực tiếp với phía bị kiện khi chưa được điều hành. Nếu bức xúc với một câu nói của bên kia, ghi lại và chờ tới lượt mình. Ngắt lời, cãi to hay có lời lẽ xúc phạm không làm bạn mạnh hơn mà có thể bị chủ toạ nhắc nhở, thậm chí buộc rời phòng xử.
Người thân đến dự cũng phải giữ trật tự. Một phiên toà diễn ra bình tĩnh giúp hội đồng tập trung vào chứng cứ, và đó là điều có lợi nhất cho bên có lý.
Sau khi tuyên án: những bước tiếp theo
Bản án sơ thẩm chưa có hiệu lực ngay khi tuyên. Các đương sự có quyền kháng cáo, viện kiểm sát có quyền kháng nghị trong thời hạn luật định, tính bằng ngày kể từ ngày tuyên án hoặc ngày nhận được bản án đối với người vắng mặt. Hết thời hạn mà không có kháng cáo, kháng nghị, bản án có hiệu lực pháp luật.
Sau phiên toà, bạn có quyền yêu cầu xem biên bản phiên toà, đề nghị ghi sửa đổi, bổ sung nếu thấy chưa đúng. Bản án sẽ được toà gửi cho các đương sự trong thời hạn luật định. Đọc kỹ phần nhận định của toà, vì đó là nơi giải thích lý do chấp nhận hoặc bác yêu cầu, và là cơ sở để quyết định có kháng cáo hay không. Thủ tục kháng cáo chi tiết có ở các bài chuyên về phúc thẩm.
Nếu vụ việc của bạn có nhiều quyết định nối tiếp, liên quan đất đai hoặc yêu cầu bồi thường lớn, việc đánh giá bản án và chiến lược tiếp theo nên có ý kiến người làm nghề. Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được xem nhanh bản án và các lựa chọn trước khi thời hạn kháng cáo trôi qua.
Câu hỏi thường gặp
Phiên toà hành chính thường kéo dài bao lâu?
Vụ án đơn giản có thể xong trong một buổi. Vụ có nhiều đương sự, nhiều chứng cứ, người làm chứng hoặc cần nghị án lâu có thể kéo dài nhiều ngày. Quyết định đưa vụ án ra xét xử thường ghi thời gian dự kiến.
Có được mang tài liệu mới đến phiên toà không?
Có thể, nhưng chứng cứ nộp tại phiên toà mà trước đó toà đã yêu cầu giao nộp mà không nộp thì có thể không được chấp nhận nếu không có lý do chính đáng. Chứng cứ mới phát sinh sau khi đã chuẩn bị xét xử thì nên nêu rõ lý do.
Người dân tự bảo vệ có bị thiệt so với cơ quan có luật sư không?
Hội đồng xét xử đánh giá chứng cứ và lập luận, không đánh giá kỹ năng nói. Người chuẩn bị kỹ, trình bày đúng trọng tâm vẫn có thể thuyết phục. Tuy vậy, vụ phức tạp nên có người làm nghề hỗ trợ.
Có được ghi âm phiên toà không?
Việc ghi âm, ghi hình tại phiên toà phải được chủ toạ phiên toà cho phép và theo quy định về ghi âm, ghi hình trong phòng xử án. Không tự ý ghi khi chưa được phép.
Hội đồng có thể tuyên khác với ý kiến của kiểm sát viên không?
Có. Kiểm sát viên phát biểu ý kiến về việc tuân theo pháp luật và hướng giải quyết, nhưng hội đồng xét xử độc lập và quyết định theo đánh giá của mình về chứng cứ đã được xem xét tại phiên toà và pháp luật áp dụng.
Phiên toà bị hoãn thì bao lâu mới mở lại?
Luật có thời hạn tối đa cho việc hoãn phiên toà. Khi hoãn, toà ra quyết định hoãn ghi lý do và thường thông báo ngày mở lại hoặc sẽ thông báo sau.