Với hộ kinh doanh trên đất bị thu hồi, khoản mất lớn nhất nhiều khi không phải mảnh đất mà là nguồn thu nhập. Một quán ăn mặt đường, một xưởng mộc nhỏ, một cửa hàng vật liệu cần thời gian để tìm chỗ mới và gây dựng lại khách. Pháp luật đất đai có khoản hỗ trợ để ổn định sản xuất, kinh doanh cho trường hợp này, nhưng điều kiện được hưởng và cách tính phụ thuộc rất nhiều vào hồ sơ — và đây là chỗ nhiều hộ bị thiệt vì thiếu giấy tờ.
Bài này đi theo hướng khiếu kiện: điều kiện thường được xét, vì sao hộ bị loại hoặc bị tính thấp, chứng cứ cần có, và cách đưa yêu cầu vào đơn. Phần thuế của hộ kinh doanh chỉ nhắc ở mức liên quan; chi tiết về kê khai, nộp thuế thuộc các tài liệu chuyên về thuế.
Khoản hỗ trợ này dành cho ai
Theo nguyên tắc chung của pháp luật đất đai, khi nhà nước thu hồi đất mà người sử dụng đất đang sản xuất, kinh doanh trên đất đó và phải ngừng hoặc gián đoạn hoạt động, họ có thể được hỗ trợ để ổn định sản xuất, kinh doanh. Luật Đất đai 2024 tiếp tục có chính sách này; mức hỗ trợ, cách tính và thời gian tính hỗ trợ do văn bản hướng dẫn và quy định của tỉnh cụ thể hoá.
Các yếu tố thường được xem xét gồm: có đăng ký kinh doanh hay không, hoạt động kinh doanh có thực tế và ổn định trên thửa đất bị thu hồi hay không, có thực hiện nghĩa vụ thuế theo quy định hay không, và thu nhập từ hoạt động đó được xác định ra sao. Thu nhập thường được xác định dựa trên số liệu kê khai thuế hoặc báo cáo tài chính trong một số năm gần nhất — phương pháp cụ thể cần đối chiếu quy định hiện hành.
Một tình huống hay gặp là người thuê mặt bằng để kinh doanh. Người thuê không phải người có đất bị thu hồi, nhưng có thể có quyền lợi về tài sản mình tạo lập và về việc ngừng kinh doanh tuỳ quy định cụ thể. Hợp đồng thuê, thời hạn thuê và thoả thuận giữa người thuê với chủ đất khi có thu hồi sẽ ảnh hưởng tới việc ai được hưởng khoản nào.
Vì sao hộ bị loại hoặc bị tính thấp
Không có đăng ký kinh doanh. Nhiều hộ buôn bán nhỏ lâu năm mà chưa từng đăng ký. Khi bị thu hồi, việc chứng minh hoạt động kinh doanh để được hỗ trợ khó hơn rất nhiều, và tuỳ quy định, có thể không được hưởng khoản này.
Thu nhập kê khai thấp hơn thực tế. Nếu khoản hỗ trợ được tính dựa trên thu nhập đã kê khai thuế, hộ kê khai thấp sẽ nhận hỗ trợ thấp. Đây là hệ quả trực tiếp của việc kê khai, không phải sai sót của phương án.
Địa điểm kinh doanh đăng ký khác thửa bị thu hồi. Giấy đăng ký ghi một địa chỉ, cửa hàng thực tế ở thửa khác, hoặc địa chỉ thay đổi sau sắp xếp hành chính mà chưa cập nhật.
Kinh doanh không liên tục. Hộ chỉ mở bán theo mùa, hoặc đã tạm ngừng trước thời điểm thu hồi, có thể bị đánh giá là không ổn định.
Thu hồi một phần, vẫn kinh doanh được. Nếu phần đất còn lại vẫn cho phép tiếp tục hoạt động, mức hỗ trợ có thể chỉ tính cho phần bị gián đoạn.
Chứng cứ chứng minh hoạt động và thu nhập
Mỗi loại chứng cứ chứng minh một khía cạnh khác nhau. Hãy gom càng sớm càng tốt, lý tưởng là ngay khi có thông báo thu hồi.
| Chứng cứ | Chứng minh điều gì | Lưu ý |
|---|---|---|
| Giấy chứng nhận đăng ký hộ kinh doanh | Hoạt động có đăng ký, địa điểm, ngành nghề | Kiểm tra địa chỉ có khớp thửa bị thu hồi không |
| Tờ khai, chứng từ nộp thuế các năm gần nhất | Thực hiện nghĩa vụ thuế và mức thu nhập đã kê khai | Xin bản sao hoặc tra cứu từ cơ quan thuế quản lý |
| Hoá đơn, sổ sách bán hàng, sao kê tài khoản kinh doanh | Thực tế doanh thu và tính liên tục | Chỉ là chứng cứ bổ trợ nếu không khớp với kê khai thuế |
| Hợp đồng thuê lao động, bảo hiểm cho người lao động | Quy mô hoạt động, ảnh hưởng tới người lao động | Có thể liên quan tới hỗ trợ cho người lao động bị mất việc |
| Hợp đồng thuê mặt bằng (nếu là người thuê) | Quyền sử dụng mặt bằng, thời hạn còn lại | Đọc kỹ điều khoản về thu hồi đất, chấm dứt hợp đồng |
Đừng cố bổ sung đăng ký kinh doanh hay kê khai thuế "hồi tố" chỉ để nâng khoản hỗ trợ sau khi có thông báo thu hồi. Hồ sơ lập sau mốc này thường không được xem xét, và kê khai không đúng thực tế có thể dẫn tới rủi ro về thuế.
Khiếu kiện khoản hỗ trợ
Việc không có hoặc có nhưng thấp khoản hỗ trợ ổn định sản xuất, kinh doanh thể hiện trong quyết định phê duyệt phương án bồi thường. Trình tự gợi ý như sau.
- Trong thời gian phương án được niêm yết, kiểm tra dòng hỗ trợ ổn định sản xuất, kinh doanh của hộ mình. Nếu không có hoặc tính sai, gửi văn bản góp ý kèm chứng cứ.
- Đề nghị cơ quan cho biết cách tính đã áp dụng: căn cứ thu nhập nào, bao nhiêu năm, thời gian tính hỗ trợ bao lâu.
- Khi quyết định phê duyệt được ban hành mà không điều chỉnh, khiếu nại lần đầu trong thời hạn chín mươi ngày hoặc khởi kiện vụ án hành chính trong thời hiệu, nói chung là một năm.
- Trong đơn, nêu cụ thể: hộ đủ điều kiện nào, đã cung cấp chứng cứ gì, phương án đã bỏ sót hoặc tính sai ở đâu, và yêu cầu điều chỉnh phần hỗ trợ.
- Nếu là người thuê mặt bằng, cân nhắc phần tranh chấp với chủ đất về hợp đồng thuê là quan hệ dân sự riêng, không trộn vào khiếu kiện hành chính.
Từ 1/7/2025, việc xác định người ký quyết định và cơ quan kế thừa cần làm cẩn thận, nhất là với quyết định ban hành ở giai đoạn chuyển tiếp.
Máy móc, hàng hoá và chi phí di dời
Ngoài khoản hỗ trợ ổn định kinh doanh, hộ kinh doanh còn cần để ý đến các khoản liên quan tới tài sản phục vụ kinh doanh. Pháp luật đất đai có quy định về bồi thường chi phí di chuyển tài sản khi nhà nước thu hồi đất mà phải di chuyển, bao gồm máy móc, thiết bị, dây chuyền, hàng hoá; cách tính cụ thể theo văn bản hướng dẫn và quy định của tỉnh.
Những tài sản gắn liền với đất mà không tháo dỡ di chuyển được, như bệ máy đổ bê tông, hệ thống điện ba pha đi âm, kho lạnh xây cố định, thường được kiểm đếm như công trình trên đất. Còn máy móc tháo lắp được thì thường tính chi phí tháo dỡ, vận chuyển, lắp đặt lại, và thiệt hại khi tháo dỡ nếu có. Nhiều hộ bỏ sót phần này vì nghĩ máy móc mang đi được thì không được tính gì.
Khi kiểm đếm, hãy liệt kê đầy đủ máy móc, thiết bị, kèm chứng từ mua, thông số, và đề nghị ghi nhận những hạng mục cần tháo lắp chuyên nghiệp. Nếu phương án không có dòng chi phí di chuyển tài sản trong khi xưởng hoặc cửa hàng của bạn có thiết bị đáng kể, đó là một điểm cụ thể để góp ý hoặc khiếu nại, độc lập với tranh cãi về khoản hỗ trợ thu nhập.
Người lao động của hộ kinh doanh
Khi hộ kinh doanh phải ngừng hoạt động vì thu hồi đất, người lao động làm việc cho hộ có thể mất việc. Pháp luật có chính sách hỗ trợ cho người lao động trong một số trường hợp, thường gắn với việc họ có hợp đồng lao động và tham gia bảo hiểm theo quy định. Hộ kinh doanh có thuê lao động nên kiểm tra phương án có tính đến khoản này không.
Đây cũng là lúc hộ kinh doanh cần thực hiện đúng nghĩa vụ với người lao động khi chấm dứt hợp đồng vì lý do khách quan: báo trước, thanh toán các khoản theo quy định của pháp luật lao động. Làm đúng giúp tránh tranh chấp lao động chồng lên vụ việc thu hồi đất.
Ví dụ giả định: một xưởng mộc nhỏ ở Đà Nẵng có năm thợ đóng bảo hiểm đầy đủ. Khi bị thu hồi mặt bằng, chủ xưởng gửi góp ý vì phương án không có dòng hỗ trợ cho người lao động, kèm hợp đồng và chứng từ đóng bảo hiểm; cơ quan đã xem xét bổ sung theo quy định của địa phương.
Chuẩn bị cho giai đoạn sau thu hồi
Khoản hỗ trợ ổn định sản xuất, kinh doanh nhằm giúp hộ có thời gian chuyển đổi, không bù đắp toàn bộ lợi nhuận bị mất. Song song với khiếu kiện, hộ kinh doanh nên lên kế hoạch tìm mặt bằng mới, thông báo cho khách hàng, nhà cung cấp, và làm thủ tục thay đổi địa điểm kinh doanh khi chuyển đi.
Thay đổi địa điểm kinh doanh cần cập nhật với cơ quan đăng ký kinh doanh và cơ quan thuế quản lý. Nếu tạm ngừng kinh doanh trong lúc chuyển, cũng cần thông báo theo quy định để tránh bị xử lý vì không kê khai đúng hạn.
Nếu ngành nghề cần giấy phép con như an toàn thực phẩm, phòng cháy chữa cháy, việc chuyển sang địa điểm mới thường phải xin lại hoặc điều chỉnh giấy phép. Tính trước khoảng thời gian này để không bị gián đoạn lâu hơn dự kiến.
Việc đang khiếu nại hoặc khởi kiện về khoản hỗ trợ không nên làm hộ trì hoãn kế hoạch chuyển địa điểm. Vụ việc có thể kéo dài nhiều tháng, trong khi thời hạn bàn giao mặt bằng vẫn chạy. Hộ nào chuẩn bị song song cả hai việc thường giữ được khách hàng và nguồn thu tốt hơn hộ chỉ dồn sức vào khiếu kiện rồi mới tìm chỗ mới khi đã bị buộc bàn giao.
Câu hỏi thường gặp
Hộ buôn bán không có đăng ký kinh doanh có được hỗ trợ khi bị thu hồi đất không?
Tuỳ quy định hiện hành và của tỉnh. Không có đăng ký kinh doanh làm việc chứng minh hoạt động khó hơn rất nhiều và nhiều trường hợp không được hưởng khoản hỗ trợ ổn định sản xuất, kinh doanh. Bạn vẫn nên nộp chứng cứ thực tế để được xem xét.
Khoản hỗ trợ kinh doanh được tính dựa trên gì?
Thường dựa trên thu nhập từ hoạt động kinh doanh được xác định qua số liệu kê khai thuế hoặc báo cáo tài chính trong một số năm gần nhất, kèm thời gian tính hỗ trợ theo quy định. Cách tính cụ thể do văn bản hướng dẫn và quy định của tỉnh.
Kê khai thuế thấp thì hỗ trợ có bị thấp không?
Nếu khoản hỗ trợ được tính theo thu nhập đã kê khai, kê khai thấp sẽ dẫn tới hỗ trợ thấp. Đây là hệ quả của việc kê khai, không phải sai sót của phương án. Việc kê khai bổ sung sau thông báo thu hồi thường không được chấp nhận.
Người thuê mặt bằng kinh doanh có được hỗ trợ không?
Người thuê không phải người có đất bị thu hồi, nhưng có thể có quyền lợi đối với tài sản mình tạo lập và việc ngừng kinh doanh tuỳ quy định. Hợp đồng thuê và thoả thuận với chủ đất khi có thu hồi quyết định nhiều điều; tranh chấp với chủ đất là quan hệ dân sự riêng.
Thu hồi một phần mặt bằng thì có được hỗ trợ kinh doanh không?
Có thể được xem xét nếu việc thu hồi làm gián đoạn hoạt động. Nếu phần còn lại vẫn cho phép kinh doanh bình thường, mức hỗ trợ có thể thấp hơn hoặc chỉ tính cho phần bị ảnh hưởng. Nên nêu rõ mức độ gián đoạn thực tế khi góp ý phương án.
Người lao động của hộ kinh doanh có được hỗ trợ không?
Pháp luật có chính sách hỗ trợ người lao động mất việc do thu hồi đất trong một số trường hợp, thường gắn với hợp đồng lao động và việc tham gia bảo hiểm. Hộ kinh doanh nên kiểm tra phương án và cung cấp hợp đồng, chứng từ bảo hiểm.