Nhiều người khởi kiện bước vào phòng xử với một tập giấy dày và rất nhiều bức xúc, nhưng khi được chủ toạ cho phát biểu thì kể lại câu chuyện từ đầu, lan sang những việc ngoài vụ án và quên mất điều quan trọng nhất: yêu cầu gì, vì sao, chứng cứ ở đâu. Hội đồng xét xử đã đọc hồ sơ; họ cần bạn chỉ ra điểm then chốt chứ không cần nghe lại cả quá trình.
Bài này dành cho người tự bảo vệ quyền lợi hoặc muốn phối hợp tốt với luật sư của mình. Nội dung đi theo đúng ba phần mà bạn sẽ phải nói tại phiên toà: trình bày, hỏi và tranh luận. Mỗi phần có cấu trúc gợi ý, ví dụ giả định, và những lỗi nên tránh.
Hội đồng xét xử cần nghe gì từ bạn
Trong vụ án hành chính, câu hỏi trung tâm luôn là quyết định hoặc hành vi bị kiện có hợp pháp không. Hội đồng thường xem xét theo mấy trục: thẩm quyền ban hành, trình tự và thủ tục, căn cứ pháp luật và căn cứ thực tế, hình thức văn bản, và thời hiệu. Nếu có yêu cầu bồi thường kèm theo, thêm trục thiệt hại và mối quan hệ nhân quả.
Bản trình bày của bạn nên được sắp theo đúng các trục này. Mỗi lý do bạn đưa ra cần chỉ được nó thuộc trục nào: "quyết định sai về trình tự vì không lấy ý kiến hộ gia đình", "sai về căn cứ thực tế vì diện tích kiểm đếm không khớp với đo đạc". Cách sắp xếp này giúp hội đồng ghi nhận nhanh và đối chiếu được với hồ sơ.
Những điều không thuộc các trục trên, như chuyện cán bộ có thái độ khó chịu, chuyện hàng xóm được ưu ái, hay bức xúc chung về chính sách, nên lược bớt hoặc chỉ nhắc ngắn khi nó thực sự liên quan tới tính hợp pháp của quyết định.
Một lưu ý về văn bản pháp luật: quyết định được đánh giá theo văn bản có hiệu lực vào thời điểm ban hành. Với các quyết định ra trước hoặc trong giai đoạn sắp xếp chính quyền hai cấp năm 2025, bạn cần xác định đúng văn bản và đúng cơ quan có thẩm quyền lúc đó, thay vì áp văn bản mới cho quyết định cũ.
Cấu trúc một bản trình bày năm phút
Nếu chỉ có vài phút, cấu trúc dưới đây giúp bạn nói đủ ý mà không lan man.
- Yêu cầu. Một câu: "Đề nghị hội đồng xét xử huỷ quyết định số… ngày… của…" hoặc "buộc… thực hiện việc…".
- Tóm tắt sự việc. Ba đến năm câu, chỉ những mốc liên quan: quyết định ra ngày nào, ảnh hưởng gì tới bạn, đã khiếu nại chưa.
- Lý do thứ nhất và chứng cứ. Nêu lý do mạnh nhất trước, kèm số bút lục hoặc tên tài liệu trong hồ sơ.
- Lý do thứ hai, thứ ba. Mỗi lý do một đoạn ngắn, cùng cấu trúc: sai ở đâu, chứng cứ nào.
- Trả lời trước lập luận của bên kia. Nếu đã đọc văn bản ý kiến của người bị kiện, phản bác ngắn những điểm chính.
- Nhắc lại yêu cầu. Kết thúc bằng đề nghị cụ thể, không kết thúc bằng lời than.
Viết sẵn bản này ra giấy, đánh số ý, đọc thử vài lần và bấm giờ. Đọc từ giấy không có gì đáng ngại; điều đáng ngại là nói không có cấu trúc.
Hỏi tại phiên toà: câu hỏi tốt trông như thế nào
Phần hỏi thường là nơi người tự bảo vệ yếu nhất, vì hay biến câu hỏi thành lời buộc tội hoặc một bài phát biểu dài. Câu hỏi tốt có ba đặc điểm: ngắn, chỉ hỏi một ý, và hướng vào một điểm có thể kiểm chứng trong hồ sơ.
Ví dụ giả định về câu hỏi yếu: "Tại sao cơ quan lại ra một quyết định sai trái, gây thiệt hại cho gia đình như vậy?" Câu này chỉ nhận lại lời khẳng định quyết định là đúng. Câu hỏi mạnh hơn: "Đề nghị đại diện người bị kiện cho biết thông báo thu hồi đất đã được gửi cho hộ gia đình vào ngày nào, bằng hình thức nào, và tài liệu chứng minh nằm ở bút lục số mấy?" Câu trả lời, dù thế nào, cũng cung cấp thông tin có ích.
Chuẩn bị trước danh sách câu hỏi, sắp theo thứ tự quan trọng. Nếu thời gian bị giới hạn, bạn vẫn hỏi được những câu then chốt. Khi bên kia trả lời lảng tránh, có thể đề nghị chủ toạ yêu cầu trả lời đúng câu hỏi, thay vì tự tranh cãi.
Bạn cũng có thể được hỏi. Trả lời ngắn, đúng sự thật; không biết thì nói không biết hoặc xin trả lời sau bằng văn bản. Đừng đoán, vì câu trả lời sai có thể mâu thuẫn với tài liệu và làm yếu cả lập luận của bạn.
Từ bức xúc đến lập luận: viết lại cho có sức nặng
Bảng dưới là các ví dụ giả định về cách chuyển một câu nói cảm tính thành lập luận mà hội đồng có thể ghi nhận.
| Câu cảm tính | Lập luận có chứng cứ |
|---|---|
| "Xã làm ẩu, không ai hỏi ý kiến gia đình." | "Hồ sơ không có biên bản lấy ý kiến hộ gia đình như trình tự yêu cầu; bút lục số… chỉ là biên bản họp cán bộ." |
| "Đo đất kiểu gì mà thiếu mất cả mảnh vườn." | "Diện tích trong biên bản kiểm đếm ít hơn diện tích trên giấy chứng nhận đã cấp; biên bản xem xét tại chỗ ngày… ghi nhận hiện trạng khác với số liệu kiểm đếm." |
| "Nhà bên cạnh được nhiều tiền hơn." | "Hai thửa liền kề cùng loại đất, cùng thời điểm thu hồi nhưng áp giá khác nhau; người bị kiện chưa giải thích căn cứ của sự khác biệt." |
| "Quyết định này là bất công." | "Quyết định viện dẫn căn cứ không áp dụng cho loại việc này tại thời điểm ban hành." |
| "Họ cố tình dìm hồ sơ của gia đình." | "Đơn đề nghị nộp ngày…, quá thời hạn giải quyết mà không có văn bản trả lời; biên nhận hồ sơ ở bút lục số…" |
Cột bên phải dài hơn nhưng mỗi câu đều có thể được kiểm chứng. Hội đồng xét xử ghi nhận những gì kiểm chứng được.
Tranh luận và đối đáp: giữ trọng tâm
Nghe kỹ ý kiến của kiểm sát viên. Nếu kiểm sát viên chỉ ra vi phạm về trình tự hoặc căn cứ trùng với lập luận của bạn, nhắc lại điểm đó trong phần đối đáp. Nếu ý kiến bất lợi, chỉ ra chứng cứ cụ thể chưa được xem xét.
Chuẩn bị sẵn phần kết. Câu cuối của phần tranh luận nên là yêu cầu cụ thể bạn muốn hội đồng chấp nhận, nhắc lại đúng như trong đơn hoặc như đã điều chỉnh tại phiên toà.
Bắt đầu bằng điểm mạnh nhất. Không cần trả lời mọi ý của bên kia. Chọn hai, ba điểm quyết định và tập trung vào đó.
Dựa vào những gì đã diễn ra tại phiên toà. Nhắc lại câu trả lời của phía bị kiện trong phần hỏi, những điểm họ thừa nhận, những tài liệu họ không đưa ra được.
Phân biệt sự kiện và đánh giá. "Không có biên bản" là sự kiện. "Họ cố tình" là đánh giá. Dùng sự kiện để hội đồng tự rút ra đánh giá.
Đối đáp ngắn. Khi được đối đáp, chỉ trả lời điểm mới bên kia vừa nêu, không lặp lại toàn bộ lập luận.
Nộp bản viết. Bản tranh luận bằng văn bản giúp hội đồng có tài liệu khi nghị án. Hỏi chủ toạ có cho nộp kèm không.
Ví dụ giả định: bản trình bày hoàn chỉnh trên một trang
Ví dụ giả định về một bản trình bày của người khởi kiện quyết định xử phạt kèm buộc tháo dỡ công trình phụ: "Kính thưa hội đồng xét xử. Người khởi kiện đề nghị huỷ quyết định xử phạt số… ngày… của Chủ tịch UBND phường…, phần áp dụng biện pháp buộc tháo dỡ mái che phía sau nhà.
Lý do thứ nhất, về trình tự: biên bản vi phạm được lập khi chủ nhà vắng mặt, không có người chứng kiến ký, không ghi lý do vắng mặt; tài liệu ở bút lục số… Lý do thứ hai, về căn cứ thực tế: mái che nằm trong phạm vi giấy phép xây dựng đã cấp năm…, bản vẽ kèm giấy phép thể hiện rõ phần mái này; tài liệu ở bút lục số… Lý do thứ ba, về sự thống nhất của hồ sơ: biên bản xem xét tại chỗ do toà thực hiện ghi nhận kích thước mái khác với số liệu trong biên bản vi phạm.
Về ý kiến của người bị kiện cho rằng mái che vượt chiều sâu cho phép: bản vẽ được duyệt có ghi kích thước, và biên bản xem xét tại chỗ cho thấy công trình không vượt kích thước đó. Vì các lý do trên, đề nghị hội đồng chấp nhận yêu cầu khởi kiện."
Toàn bộ bản này đọc chưa tới bốn phút, mỗi câu đều chỉ được tài liệu trong hồ sơ. Đó là cấu trúc mà hội đồng xét xử dễ theo dõi và dễ ghi nhận nhất.
Lỗi thường gặp khi tự bảo vệ tại toà hành chính
Những lỗi dưới đây xuất hiện thường xuyên ở người lần đầu ra toà. Tránh được chúng đã là một bước tiến lớn.
- Đưa yêu cầu nằm ngoài vụ án, như đòi kỷ luật cán bộ hay xử lý hình sự, khiến trọng tâm bị loãng.
- Viện dẫn văn bản đã hết hiệu lực hoặc không áp dụng cho thời điểm ra quyết định.
- Nêu chứng cứ không có trong hồ sơ mà không giải thích vì sao giờ mới đưa ra.
- Lặp lại một ý nhiều lần với hy vọng nhấn mạnh, trong khi thời gian có hạn.
- Phản ứng gay gắt khi nghe bên kia trình bày, bị chủ toạ nhắc nhở.
- Đồng ý với một nhận định bất lợi trong phần hỏi vì chưa nghe rõ câu hỏi.
- Không đọc lại biên bản phiên toà sau đó, bỏ lỡ cơ hội đề nghị ghi bổ sung.
Nếu thấy mình dễ xúc động, hãy cân nhắc nhờ luật sư hoặc trợ giúp viên pháp lý tranh luận thay, còn bạn bổ sung sự kiện. Phân vai như vậy thường hiệu quả hơn tự làm tất cả.
Câu hỏi thường gặp
Có được đọc bài viết sẵn tại phiên toà không?
Được. Đọc từ bản viết sẵn giúp bạn không bỏ sót ý và đúng thời gian. Nhiều luật sư cũng đọc bản luận cứ. Bạn có thể đề nghị nộp bản đó cho hội đồng xét xử.
Thời gian trình bày tại phiên toà hành chính có bị giới hạn không?
Chủ toạ điều hành và có thể yêu cầu các bên trình bày ngắn gọn, tập trung vào vấn đề. Không có mức cố định chung cho mọi vụ; bạn nên chuẩn bị phiên bản ngắn và phiên bản đầy đủ.
Có nên trích dẫn điều luật cụ thể khi trình bày không?
Nên, nếu bạn chắc văn bản còn hiệu lực tại thời điểm ra quyết định và áp dụng đúng loại việc. Trích sai làm yếu lập luận. Không chắc thì mô tả nguyên tắc và đề nghị hội đồng xem xét.
Luật sư và đương sự cùng tham gia thì ai nói?
Thường luật sư trình bày và tranh luận chính; đương sự bổ sung các sự kiện mình trực tiếp biết. Hai bên nên thống nhất trước để không mâu thuẫn tại phiên toà.
Nếu bên kia đưa ra tài liệu bạn chưa từng thấy thì làm sao?
Đề nghị hội đồng cho xem tài liệu đó và cho thời gian nghiên cứu. Nếu tài liệu quan trọng, có thể đề nghị hoãn phiên toà để thu thập chứng cứ phản bác. Không nên bình luận ngay khi chưa đọc.
Có được hỏi kiểm sát viên không?
Kiểm sát viên không phải đương sự nên không phải đối tượng để bạn chất vấn như bên bị kiện. Nếu có ý kiến về phát biểu của kiểm sát viên, bạn có thể trình bày trong phần tranh luận khi được chủ toạ cho phép.